کتاب «قانونچه فی الطب» اثر محمود بن محمد چغمینی خوارزمی (متوفی 745ق) خلاصهى تمام ابواب و سرفصلهاى مورد توجه در طب سنتى است که به زبان عربی در علم طب نوشته شده و به نوعی از مهمترین کتب درسی طب سنتی محسوب میشود.
معرفی کتاب قانونچه فی الطب
- قانونچه در طب، اثر دانشمند پزشک و منجم سده هشتم هجری اهل چغمین خوارزم، محمود بن محمد بن عمر چغمینی در ده مقاله مشتمل بر مقدمات و مبانی ای در حفظ الصحه و معالجات و مفردات دارویی است: امور طبیعیه، تشریح، اسباب و علایم، معالجات، امراض مختص اعضا، امراض عمومی بدن، و در نهایت طبقه بندی غذاها و داروها با تاکید بر طبیعت و افعال و خواص هر یک.
- هر چند برخی به اشتباه گمان بردهاند که قانونچه، تلخیصی از کتاب القانون فی الطب ابن سیناست، خود چغمینی در مقدمه کتاب به صراحت بیان داشته این مختصر را از کتاب متقدمین برگزیده و جمع نموده است.
- این کتاب هم اکنون با تصحیح و ترجمه اسماعیل ناظم و ویرایش ترجمه محسن باغبانی زیر نظر دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتیدرمانی تهران دربازار موجود میباشد.
- در ترجمه کتاب قانونچه فی الطب (قانونچه چغمینی) حاضر، اشتباهات و نقص های موجود در ترجمه های پیشین بر طرف شده و ترجمه به صورت مقابل با متن اصلی ارائه شده است تا خوانندگان به راحتی به متن عربی دسترسی داشته باشند. همچنین، ترجمه به نحوی سامان داده شده سات که اگر تنها بخش های فارسی خوانده شود، متنی تقریبا منسجم و استوار در دست باشد. توضیحات لازم و اختلاف نسخ نیز در پانویس هر صفحه آمده است تا دسترسی بدان راحت باشد.
- بههرحال اين اثر پس از نگارش، مورد توجه بسيارى از حوزههاى آموزشى پزشکى قرار گرفت؛ بهگونهاى كه بهعنوان يك متن درسى درآمد. وجود نسخههاى خطى متعدد از اين اثر، انتشار و چاپهاى متعدد آن در هند، پاکستان و ايران، ترجمه و تحشيه آن توسط اطباى نامدار، همه مؤيد اين مدعاست.
ساختار کتاب قانونچه فی الطب
- این كتاب، مشتمل بر 10 مقاله است. اين مقالات دهگانه، به ترتيب شامل 5، 7، 5، 6، 10، 13، 18، 9، 8 و 13 فصل هستند.
- شيوه ترتيب مباحث اين اثر – همانند بسيارى ديگر از كتابهاى طبى – از كليات شروع شده و به شناخت ادويه مفرده و مركبه و خواص آنها به پايان مىرسد.
- كتاب قانونچه از مختصرترين و درعينحال، مهمترين نگاشتههاى طبى است، چرا كه از سويى مؤلف قصد نگارش كتابى عمومى را در دانش پزشکى داشته و لذا به اختصارنويسى رو آورده است و از استدلال و نقض و ابرامهاى علمى، بهره نگرفته است.
- از سويى ديگر، مؤلف سعى كرده از الفاظ پيچيده استفاده نكند تا هركس كه علاقه به دانش پزشکى دارد بتواند با اندک آشنايىاى با زبان عربى، از اين اثر بهرهمند شود.
- بااينحال، نویسنده سطح مطالب علمى را پايين نياورده است و دقائق علمى را در حد توان و حوصله خواننده بيان نموده است و همين باعث شده تا پزشکان بزرگى – همچون حكيم ارزانى – در پى شرح اين اثر برآيند.
فهرست محتوایی کتاب قانونچه فی الطب
- مقدمه كوتاه مصحح كتاب كه در آغاز ذكر شده است، دربرگيرنده نكاتى در اهميت طب سنتى و شيوه تصحيح اثر حاضر است.
- مقاله نخست، در امور طبیعیه و شامل پنج فصل است. اين فصول، پيرامون اركان و مزاجها، اخلاط، اعضاء، نيروها و قوا و ساير امور طبیعیه است.
- مقاله دوم، در علم تشريح است كه شامل هفت فصل است. استخوانها، اعضاى مفرده، اعضاى مركب بدن، مانند مغز، چشم، گوش، زبان، ريه، قلب، پرده ديافراگم، معده و رودهها، در فصول اين بخش مورد بحث قرار مىگيرند.
- مقاله سوم، درباره احوال بدن انسان از نظر صحت و مرض و اسباب و علائم آنها است كه در پنج فصل به تندرستى و بيمارى، امورى كه تغيير حالات بدن و حفظ تندرستى بدانها وابسته است، امور بيمارىزا، علائمى كه از نظر مزاج و اخلاط بر حال بدن انسان دلالت دارند، پرداخته است.
- مقاله چهارم، در بيان انواع نبض و حالات ادرار است.
- مقاله پنجم، در بيان روشهاى كلى تدبير تندرستان و درمان بيماران است. اين مقاله مشتمل بر ده فصل است و در آن به خوردنىها و آشاميدنىها، ورزش و مالش، حمام، خواب و بيدارى، تأثير فصلها، تدابير مربوط به زنان باردار، شيرده و كودكان، تدابير مربوط به نونهالان، جوانان، ميانسالان و كهنسالان، درمان بيماران، فصد و حجامت، قى، اسهال و حقنه اشاره شده است.
- مقاله ششم، در بيان بيمارىهاى ناحيه سر بوده و شامل سيزده فصل است.
- مقاله هفتم، در بيان بيمارىهاى اعضايى است كه از سينه تا زير ناف قرار دارند و در هيجده فصل تحرير شده است.
- مقاله هشتم، درباره بيمارىهاى اعضاى ديگر بدن است.
- مقاله نهم، به بيان تبها و بيمارىهايى كه در ظاهر بدن آشكار مىشوند، اختصاص دارد.
- مقاله دهم، در باب ويژگىهاى خوردنىها و نوشيدنىهاى متعارف است.
مؤلف در هر بخش، ابتدا، خطوط كلى بحث را ترسيم نموده و سپس ضرورىترين و كليدىترين مباحث را – بدون پرداختن به مطالب حاشيهاى و كماهميت – تحرير مىنمايد.
مهدی عنبریان
خدا قوت و عزت بده