سوء مزاج معدی در طب سنتی

در طب سنتی ایرانی، شناخت مزاج و سوء مزاج یکی از پایه‌های اصلی حفظ سلامتی و پیشگیری از بیماری‌هاست. بسیاری از اختلالات شایع گوارشی، متابولیک و حتی روانی، ریشه در سوء مزاج معدی در طب سنتی دارند. در این مقاله به‌صورت جامع، ابتدا مفهوم مزاج و اخلاط را بررسی کرده و سپس به‌طور ویژه به سوء مزاج‌های معده و راهکارهای اصلاح آن می‌پردازیم.

مزاج چیست؟ | مبانی طب سنتی ایرانی

در طب سنتی، غذا پس از ورود به بدن طی فرآیند هضم به چهار خلط اصلی تبدیل می‌شود که به آن‌ها اخلاط اربعه می‌گویند:

• صفرا: گرم و خشک

• دم: گرم و تر

• بلغم: سرد و تر

• سودا: سرد و خشک

تعادل میان گرمی، سردی، تری و خشکی این اخلاط، کیفیتی می‌سازد که از آن با عنوان مزاج یاد می‌شود. مزاج هر فرد نتیجه تعامل این اخلاط است و به‌طور کلی به ۹ نوع تقسیم می‌شود: معتدل، گرم، سرد، تر، خشک، گرم و خشک (صفراوی)، گرم و تر (دموی)، سرد و تر (بلغمی) و سرد و خشک (سوداوی).

با نگاه دقیق‌تر، می‌توان گفت مزاج‌ها به تعداد انسان‌ها متنوع‌اند.

مزاج ذاتی و اکتسابی

هر فرد با مزاج ذاتی (جبلّی) که تحت تأثیر ژنتیک و شرایط دوران جنینی است، متولد می‌شود. این مزاج تغییرناپذیر بوده و گرایش اصلی بدن را مشخص می‌کند.
در مقابل، مزاج اکتسابی تحت تأثیر عوامل محیطی مانند تغذیه، شغل، سن، اقلیم و سبک زندگی شکل می‌گیرد و در صورت خروج از تعادل، منجر به سوء مزاج و بیماری می‌شود.

مزاج در دوره‌های مختلف زندگی

• کودکی تا ۱۵ سالگی: غلبه دم (گرم و تر)

• ۱۵ تا ۳۵ سالگی: غلبه صفرا (گرم و خشک)

• ۳۵ تا ۶۰ سالگی: غلبه سودا (سرد و خشک)

• ۶۰ سال به بالا: غلبه بلغم (سرد و تر)

عدم تطبیق سبک زندگی و تغذیه با مزاج سن، زمینه‌ساز بروز بیماری‌ها به‌ویژه اختلالات گوارشی می‌شود.

سوء مزاج چیست؟

سوء مزاج به معنای خروج بدن یا یک عضو خاص از حالت تعادل مزاجی است. این حالت می‌تواند:

• ساده باشد (تغییر یک کیفیت مانند گرمی یا سردی)

• مادّی باشد (تغییر کمی یا کیفی اخلاط اربعه)

در سوء مزاج مادّی، درمان نیازمند اصلاح خلط و دفع مواد زائد از بدن است.

سوء مزاج معدی در طب سنتی و نقش هضم‌های چهارگانه

در طب سنتی، سلامت بدن وابسته به عملکرد صحیح هضم‌های چهارگانه است:

1. هضم معدی: تبدیل غذا به کیلوس

2. هضم کبدی: تبدیل کیلوس به اخلاط اربعه

3. هضم عروقی: انتقال و تطابق خلط با عضو

4. هضم عضوی: مصرف نهایی خلط توسط بافت

هرگونه اختلال در هضم معدی، مستقیماً منجر به سوء مزاج معدی در طب سنتی شده و در نهایت کیفیت اخلاط، خون و متابولیسم بدن را مختل می‌کند.

علل اصلی سوء مزاج معدی

• تغذیه نامناسب (کیفیت یا کمیت غلط غذا)

• مصرف زیاد سردی‌ها یا گرمی‌ها

• ضعف معده یا کبد

• عدم رعایت آداب غذا خوردن

• سبک زندگی ناهماهنگ با مزاج

انواع سوء مزاج معدی در طب سنتی و درمان آن

1. سوء مزاج گرم معده

علائم:
تشنگی شدید، خشکی دهان، اشتهای کم، هضم بهتر غذاهای سنگین

تدابیر درمانی:
پرهیز از ادویه و غذاهای گرم، مصرف سکنجبین، انار، لیمو، غوره، رب سیب و ریواس، آش‌های ترش، نوشیدن آب خنک به‌میزان متعادل

2. سوء مزاج سرد معده

علائم:
نفخ، ترش کردن، ضعف هضم، سنگینی شکم، اشتهای زیاد، مدفوع شل

تدابیر درمانی:
پرهیز از ماست، ترشی، نوشابه و مایعات سرد، استفاده از زیره، مربای زنجبیل و گلسرخ، خوب جویدن غذا
(مصرف اسفند شبانه با تجویز متخصص)

3. سوء مزاج مرطوب معده

علائم:
آب دهان زیاد، تشنگی کم، عبور سریع غذا، نفرت از غذاهای مرطوب

تدابیر درمانی:
عدم مصرف مایعات همراه غذا، پرهیز از سردی‌ها، اصلاح رطوبت معده و مصرف مربای گلسرخ (پس از پاکسازی)

4. سوء مزاج خشک معده

علائم:
تشنگی شدید، خشکی زبان، لاغری، یبوست، مدفوع کم و خشک

تدابیر درمانی:
مصرف شیر، ماءالشعیر طبی، میوه‌ها، دانه‌های لعابدار، سوپ و آش، روغن‌مالی شکم با روغن‌های مرطّب

جمع‌بندی

شناخت و اصلاح سوء مزاج معدی در طب سنتی نقش کلیدی در پیشگیری از بسیاری از بیماری‌های گوارشی، متابولیک و حتی اختلالات عمومی بدن دارد. با تشخیص صحیح مزاج، اصلاح تغذیه و رعایت تدابیر ساده، می‌توان سلامت معده و در نتیجه کل بدن را حفظ کرد.