مزاج‌شناسی

آشنایی با اخلاط چهارگانه در طب سنتی

مقدار معتدلی از اخلاط چهارگانه برای سلامتی و کارکرد بهتر اندام ها نیاز است

یکی از حیاتی‌ترین اجزای بدن انسان خون است. اعضای بدن از خون تغذیه می‌کنند. خون طبیعی از چهار جزء تشکیل شده که اصطلاحاً به آن ها خلط گفته می شود. هر خلط با مزاج یک عضو از بدن متناسب است که عضو مورد نظر از آن خلط تغذیه می کند. مقدار معتدلی از هر کدام از اخلاط چهارگانه برای حفظ سلامتی و کارکرد بهتر اندام ها نیاز است و زیاد و کم شدن آن بدن را با بیماری مواجه می‌کند.

مروری بر مزاج اندام های بدن

  • اندام های بدن مزاج متفاوتی دارند، علت این تفاوت در وظیفه و عملکردى است که بر عهده آن‌ها قرار گرفته است.
  • مثلًا قلب گرم‏ترین و خشک‏ترین عضو بدن است؛ زیرا تنها عضو پرحرکت است و لازمه حرکت زیاد حرارت و خشکى زیاد است.
  • اگر قلب این حرارت و خشکى را از دست بدهد بزرگ، تنبل و دچار نارسایى می‌شود.
  • کبد گرم‏‌ترین و مرطوب‏ترین عضو است. زیرا مهم‏ترین عامل رشد و تغذیه بدن است و رشد و نمو بدن با گرمى و رطوبت کافى به ‏وجود می‌‏آید.
  • استخوان سردترین عضو است و غلبه خاک ‏عنصرى در آن باعث سخت بودن و ثبات می‌شود. غلبه رطوبت بر استخوان سبب نرمى استخوان می‌شود.
  • چربى، سرد و تر است و افرادى که کم فعالیت می‌‏کنند دچار تجمع چربى و پدیده چاقى می‌‏شوند. مغز هم سرد و تر آفریده شده تا به علت ورود اطلاعات فراوان دچار غلبه گرمى و خشکى نشود.
  • غلبه گرمى و خشکى بر مغز موجب تحریک‏ پذیرى، بی‌خوابى و اضطراب می‌شود.

در طب سنتی، مقصود از خلط یا اخلاط چیست؟

برای آشنایی با «اخلاط» ابتدا در مورد خون بحث می‌کنیم و به روش حکمای طب سنتی ایران آن را مورد مطالعه دقیق تر قرار می‌دهیم.

  • خونی که در عروق جریان دارد، در کبد ساخته می شود. خون نتیجه هضم غذای مصرف شده است که ابتدا در معده تغییرات لازمه روی آن انجام شده و سپس راهی کبد می شود تا در آن جا به خون تبدیل شود.
  • خون در بردارنده چهار جزء با مزاج متفاوت است: جزء گرم و خشک، جزء گرم و تر، جزء سرد و تر و جزء سرد و خشک.
  • هر کدام از این اجزاء بواسطه مزاج شان خصوصیات و ویژگی های منحصر به فردی دارند که به آن‌ها اشاره می‌کنیم.
  • حکما به جزء گرم و خشک صفرا می گویند، به جزء گرم و تر دم، به جزء سرد و تر بلغم و به جزء سرد و خشک سودا.
  • به هریک از این چهار ماده خلط گفته می‌شود. بحث خلط به قدری اهمیت دارد که برخی از طب سنتی ایران به «طب اخلاطی» یاد می‌کنند.

انواع اخلاط و اهمیت آن ها

  • بدن انسان از ترکیب چهار خلط دم، صفرا، سودا و بلغم ساخته می‌شود.
  • هر خلط وابسته به عواملی مانند خوراک، فصل، دما، جنسیت و ساعت، کم و زیاد می‌شود.
  • کم یا زیاد شدن هر کدام از این خلط ها در بدن موجب تغییر شکل در ساختمان بدن، تفاوت در صورت، زیبایی، چاقی یا لاغری، رنگ پوست، شکل و رنگ موها و … شده و رفتارهای متفاوتی را در انسان بوجود می‌آورد.
  • به همین دلیل است که هر فردی دارای اندامی خاص به اشکال گوناگون و تمایلات غذایی، اخلاق و رفتار و علاقمندی های متفاوت است.
  • اگر فردی دچار کمبود یا ازدیاد یک خلط باشد منجر به عدم تعادل در بدن شده و تغییراتی قابل پیش‌بینی در فرد مشاهده می‌شود.
  • همچنین ممکن است ارگان‌های مختلف بدن، اختلال خلط متفاوتی داشته باشند. برای مثال ممکن است در یک فرد، قلب سوداوی و معده دموی شده باشد.
  • باید توجه داشت که خلط و مزاج دو امر متفاوت هستند. گاهی غلبه خلط یا سوءمزاج و در برخی موارد، ترکیب این دو باعث بروز بیماری می‌شود.

 خصوصیات اخلاط چهارگانه

هر خلط مشخصه‌های منحصر به فردی دارد که در قسمت ذیل به تفکیک به آن ها اشاره می‌گردد:

صفرا

  • قسمت لطیف و سبک خون است.
  • طبع آن گرم و خشک است.
  • رنگ آن سرخ بسیار شفاف و مایل به زردی است.
  • طعم آن تلخ بوده و بوی تند و تیزی دارد.
  • با توجه به مزاج آن می‌توان نتیجه گرفت که از غذاهای گرم و خشک (غذاهای تند، شیرین و چرب که ادویه نیز زیاد داشته باشند) تولید می‌شود.
  • همچنین می‌توان استدلال کرد که اندام های گرم و خشک (مانند قلب) و اندام هایی که نیاز به خون رقیق دارند نیازمند صفرا هستند.

دم

  • دارای قوام معتدل (نه خیلی غلیظ و نه خیلی کم قوام)
  • مزاج گرم و تر
  • رنگ سرخ
  • طعم و مزه شیرین
  • از غذاها و نوشیدنی های معتدل و مولد خون مانند گوشت حاصل می‌شود.
  • در رشد و نمو نقش اصلی را دارد.
  • اندام هایی که مزاج گرم و تر دارند (مانند گوشت ماهیچه، کبد و کلیه ها) نیازمند دم هستند.

بلغم

  • قسمت غلیظ و لزج خون است
  • مزاج سرد و تر
  • سفید رنگ
  • بوی کمی دارد
  • طعم و مزه آن شیرین است ولی بدلیل لزج بودن آن، مشخصا قابل حس نیست و لذا بعضی معتقدند که بی مزه است. شیرینی آن کمتر از خون است.
  • از غذاها و نوشیدنی های سرد و تر بوجود می آید.
  • در اندام های سرد و تر (مانند نخاع) استفاده می شود ولی در حقیقت خون ناپخته است و هرجا که خون کم باشد با وجود حرارت پخته شده و وظایف خون را انجام می دهد به قول حکما قائم مقام خون است.

سودا

  • بر دو نوع است: طبیعی و غیر طبیعی
  • مزاج سرد و خشک
  • سیاه رنگ
  • سودای طبیعی دُرد و رسوبات و تیرگی خون است، گوهری که غلیظ تر از مابقی خون است.
  • مزه آن بین شیرین، گس و ترش است.
  • از غذاها و نوشیدنی های سرد و خشک (چای، برنج زیاد (خصوصاً برنج های هندی و پاکستانی)، عدس، شکلات، قهوه و….)، مصرف مواد مخدر و الکل و یبوست مزمن بوجود می آید.
  • مقدار کم سودا در بدن حیاتی است، اما رسوب آن در هرکدام از اندام‌های بدن، به‌دلیل غلیظ و سنگین بودن آن، غلبه سردی و تولید بیماری می‌کند.
  • از بین چهار خلط بلغم، خون، سودا و صفرا؛ سودا سنگین ترین خلط است.

مبحث خلط سودا بسیار مفصل است که در آینده در پستی جداگانه به آن پرداخته می‌شود.

عوامل مهم برای داشتن اخلاط طبیعی و سالم

دو عامل بسیار مهم برای داشتن اخلاط طبیعی و سالم عبارتند از:

  1. دریافت خوردنی‌ها و آشامیدنی‌های مناسب مزاج (غذا و نوشیدنی خوب)
  2. اجرای درست تدابیر خوردن و آشامیدن (خوب خوردن و خوب آشامیدن) برای صورت گرفتن بهتر عملیات هضم و جذب است.

با شناخت خوردنی‌ها و نوشیدنی‌ها و مزاج افراد و مزاج معده آنها، می‌توان هر دو شرط گفته شده را رعایت کرد و به این ترتیب اخلاط خوبی در بدن تولید خواهند شد که در نتیجه تمام اعضای بدن (عضله، کبد، قلب، استخوان و…) غذای مناسبی دریافت خواهند کرد و ماحصل آن درست کار کردن اعضا و کل بدن است که به آن سلامتی می‌گویند.

بعد از مطالعه خصوصیات اخلاط در مورد پرسش های زیر فکر کنید و پاسخ خود را در قسمت کامنت ها بنویسید.

  1. مغز عضوی سرد و تر است، کدام خلط برای تغذیه آن مناسب است؟
  2. وقتی خون بخواهد از مجاری باریک (مثلا مویرگ ها) عبور کند، کدام خلط برای سهولت جریان خون لازم است؟
  3. صورت سفید و پف کرده یک شخص بیانگر چه چیزی است؟
  4. اگر با لمس بدن یک فرد متوجه شوید که بدن او سرد است چه نتیچه ای می توانید بگیرید؟
درحال ارسال
امتیاز دهی کاربران
۳.۲۵ (۴ رای)
برچسب ها
درحال ارسال
امتیاز دهی کاربران
3.25 (4 رای)

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

نوشته های مشابه

بستن