تدابیر تندرستی

مبانی و تعریف طب سنتی ، طب ایرانی و طب مکمل

تعاریف و ماهیت واژه های مرتبط با علم طب از جمله طب سنتی

مدتی است که به واژه ­های متعدد با پیشوند «پزشکی» یا «طب» بر می­ خوریم، پرسش این است که این واژه ها و اصطلاحات مانند طب رایج یا مدرن، طب سنتی، طب مکمل، طب فولکلور، طب جایگزین و طب تلفیقی یا ادغام­ یافته چه تعاریفی دارند و جایگاه آنها در حفظ و ارتقاء سلامتی و درمان بیمار­ها چیست؟ در این پست تعاریف و ماهیت این واژه‌­ها را به صورت خلاصه مرور می­کنیم.

تعریف طب

  • از منظر منابع مکتوب پزشکی ایرانی علم طب علمی است که به واسطه آن احوال بدن انسان از نظر صحت و مرض شناخته شده تا اگر سلامت پا برجاست آن را حفظ کرده و اگر از دست رفته آن را بازیابد (کلیات طب سنتی ایران).
  • نکته مهم در این تعریف این است که هدف پزشکی و وظیفه پزشک را حفظ تندرستی انسان دانسته و درمان را در اولویت بعدی قرار داده است و این دیدگاه حتی بسیار متعالی تر از آن چیزی است که امروزه در پزشکی رایج با عنوان طب پیشگیری مطرح شده است.

تقسیم بندی علم طب

دانش پزشکی به دو بخش تقسیم می شود: طب نظری و طب عملی

طب نظری 

دانشی است که چگونگی عملکرد طبیعی و تغییرات بدن انسان و عوامل مؤثر بر آن را که منجر به سلامتی یا بیماری می شوند را بررسی می‌کند و پزشک را در نهایت به تشخیص می رساند. طب نظری شامل سه بخش است:

  1. امور طبیعیه: اموری هستند که هستی، قوام و حفظ کمالات جسمی بدن انسان، بر آنها مبتنی است.
  2. اسباب و علل: علت ایجاد تغییرات در بدن انسان و عوامل مؤثر بر آن و چگونگی بروز بیماری را بررسی می کند.
  3. دلایل و علائم: به بررسی علائم و نشانه ها می پردازد و پزش را برای تشخیص حال سلامت یا بیماری راهنمائی می کند؛ مانند نشانه های مزاجی، نبض و ادرار شناسی

طب عملی

شامل علم و عمل به روش هایی است که برای حفظ سلامتی یا باز گرداندن سلامتی بکار می روند که خود شامل سه بخش است:

  1. تدابیر: که شامل مدیریت بر رفتارها و سیستم های تغذیه ای و سایر عوامل مؤثر بر سلامتی است
  2. دارو درمان: که شامل استفاده از عوامل گیاهی و حیوانی و معدنی است
  3. اعمال دستی: مانند ماساژ و حجامت و سایر اعمال فیزیکی

آشنایی با اصطلاحات رایج در علم طب

طب رایج یا مدرن (Current or Modern Medicine)

  • منظور از طب رایج یا نوین، دانش پزشکی مبتنی بر شواهد اثبات­ شده است.
  • شواهد مطالعات و کارآزمایی­ هایی هستند که اثربخشی روش­ ها و درمان­ های تجربی را بررسی می­ کنند.
  • جزئیات تشخیص، درمان و عوارض احتمالی در این روش بسیار اهمیت دارد.
  • به همین دلیل هر چند سال یکبار (اغلب ۴ تا ۶ سال)، منابع تخصصی پزشکی براساس یافته ­های جدید به ­روزرسانی می­ شوند و براساس تعداد مطالعات و موضوعات تخصصی مورد مطالعه در این دوره زمانی، بسیاری از قوانین قبلی تغییر می­ یابند.

تاریخچه مختصر طب مدرن

  • تاریخچه پزشکی با استفاده از این شیوه به قرن ۱۹ میلادی می‌­رسد. شیوه مرسوم پزشکی قبل از این تاریخ، استفاده از تجارب بالینی و سنتی پزشکان بود.
  • قابل ذکر است که کتاب قانون ابن سینا یکی از منابع علمی معتبر پزشکی قبل از این تاریخ بود که سال‌ها به عنوان کتاب درسی معتبر در دانشکده­ های پزشکی اروپا تدریس می­‌شد.

طب سنتی (Traditional Medicine)

  • براساس تعریف سازمان جهانی بهداشت، طب سنتی مجموعه ­ای از دانش، مهارت و شیوه­ های مبتنی بر نظریه‌ها، باورها و تجارب بومی در فرهنگ های مختلف است.
  • با توصیه این سازمان، دستورالعمل­ های طب سنتی صرف نظر از این که با اطلاعات پزشکی جدید، قابل توضیح باشند یا نباشند، به منظور حفظ سلامتی و همچنین در پیشگیری، تشخیص، بهبود و یا درمان بیماری های جسمی و روانی بکار گرفته می­ شود.
  • نکته قابل توجه در طب سنتی، ریشه فرهنگی و بومی این طب است و در مناطق جغرافیایی متفاوت، طب های سنتی متفاوت وجود دارند که هم در نظریه­ ها و هم در حیطه درمانی مانند نوع گیاهان دارویی بومی و کارهای دستی تفاوت دارند.
  •  آنچه را که پیشینیان ما بر پایه تجارب و فرهنگ کشورمان جمع آوری و جمع بندی کرده‌اند را طب سنتی ایران می نامیم. بنابراین طب سنتی هر کشوری مختص آن کشور است.
  • مطالعات انجام­ شده در کل دنیا، تمایل روز افزون مردم به استفاده از این طب را نشان­ می­ دهند.
  • نگاهداشت سلامتی، بهترین رویکردی است که طب‌های سنتی به آن توجه دارند.
  • بسیاری از مردم عمل حجامت را معادل با طب سنتی می دانند، در صورتی که حجامت تنها یکی از روش های درمانی در طب سنتی است که باید با صلاحدید پزشک صاحب نظر در این زمینه و با رعایت تدابیر لازم در قبل و بعد از آن انجام گیرد.

تاریخچه مختصر طب سنتی

  • تاریخ طب سنتی به قدمت تاریخ پیدایش انسان است. بسیاری از نظریه‌­های بنیادین طب سنتی بر پایه نظریه ­های فلسفی و تفکرات کل­نگری به جهان هستی است.
  • مقرون­ به ­صرفه بودن، دردسترس بودن، اثرات مثبت به ­خصوص در پیشگیری و درمان بیماری ­های مزمن­ و بی­ ضرر بودن از نکات مثبت این طب است.
  • البته مواردی مانند نبود داروهای استاندارد یا درمانگران قابل اعتماد، داروهای گیاهی یا معدنی ناخالص و تقلبی، احتمال وجود تداخل با داروهای پزشکی رایج از مواردی است که باید مورد توجه قرار گیرد.
  • هرچند این طب هنوز در بسیاری از کشورهای آفریقایی به­ عنوان مرجع اصلی پیشگیری و درمان بیماری­ ها محسوب می ­شود، استفاده از آن بدون در نظر گرفتن شواهد طب رایج می ­تواند منجر به تأخیر در تشخیص یا تشخیص اشتباه و یا تداخل در تشخیص و درمان شود و سلامت فرد را با محروم ­کردن از درمان­ های مؤثر رایج به خطر بیندازد.

آیا طب سنتی همان طب اسلامی است؟

  • گاهی به اشتباه طب سنتی را معادل با طب اسلامی فرض می کنند، لازم به ذکر است تعالیم و دستورات درمانی که توسط پیامبر اکرم (ص) ومعصومین توصیه و ارائه شده است، فراتر از اصول علمی است ولی در قالب یک مکتب درمانی به شمار نمی آید.
  • از طرف دیگر زمان و اقلیم و شرایط و شرح حال هر بیمار در زمان توصیه دستورات درمانی از سوی پیامبر(ص) و امامان باید مورد توجه قرار گیرد.

تفاوت طب سنتی با طب اسلامی

  1. تفاوت طب اسلامی با انواع دیگر طب، نه در روش بلکه در جهان‌بینی آن است. از همین رو در طب اسلامی می‌تواند از روش سنتی یا مدرن بهره برد.
  2. طب اسلامی بر اساس توحید اعتقاد به حکمت قدرت لایتناهی خداوند متعال بوده نظام علی را به عنوان سنت الهی حاکم بر خلقت در بیماری درمان پذیرفته است.
  3. در طب اسلامی خدمات کادر درمانی (از پزشک پرستار گرفته تا دیگر زحمتکشان این مجموعه) به انسان بیمار به عنوان خلیفه خداوند در زمین، از نعمت های الهی موجب ذخایر اخروی شمرده می شود ان حوایج الناس الیکم من نعم الله علیکم فلا تملوا النعم (امام حسین.ع) نیازهاى مردم به شما از نعمت هاى خدا بر شماست از آنها ملول نشوید.
  4. در طب اسلامی همان گونه که بیماری از ناحیه خداوند است دارای حکمتهایی دانسته شده است، مبارزه با بیماری یافتن درمان نیز از واجبات شمرده شده است.
  5. در طب اسلامی تمامی داروهای گیاهی، معدنی و شیمیایی مخلوق خداوند بوده از نوعی شعور برخوردارند. از این رو ارتباط پزشک کادر درمانی به ویژه بیمار با خالق می‌توانند داروها را موثرتر یا بی اثر کند: وان من شیء الا یسبح بحمده ول کن لا تفقهون تسبیحهم (اسراء/۴۴) در این زمینه تفاوتی بین هیچ یک از مخلوق های الهی از داروهای گیاهی مفرد تا داروهای مرکب، گیاهی، معدنی یا شیمیایی نمی باشد. قرص، آمپول، سرم همه اینها بازهم مخلوق الهی بوده خواص آن از جانب حق تعالی قرار داده شده است.
  6. بسیاری از سفارش های تغذیه ای درمانی معصومان ویژه مخاطب یا مخاطبان همان ظرف زمانی ظرف مکانی بوده تجویز شده است از همین رو نمی تواند به عنوان طب اسلامی معرفی به عنوان نسخه عمومی استفاده شود. حتی عسل که فیه شفاء للناس (نحل۶۹) است نیز خوردن آن برای همه شفاء نیست. بلکه ضماد دیگر فراورده های آن نیز مورد شمول است.
  7. اوامر تغذیه ای معصومان در بسیاری از مواقع در برابر کسانی بوده است که زعم بر کراهت داشته اند. مثلا به خاطر رواج اندیشه های مزدکی، هندویی برخی گرایشات مسیحی در نهی از خوردن گوشت حضرت به صورت امر می فرماید: گوشت بخورید. واین امر در برابر گمان نهی است.
  8. نواهی تغذیه ای معصومان نیز بعضا همین گونه بوده است. نهی آن ویژه مخاطبین در زمان مکان خاص بوده است مانند نهی از خوردن ماهی که برای لشگریان در هنگام جنگ چون مایه کسالت سستی می‌شده است بوده است.

طب سنتی ایران (Traditional Iranian medicine)

  • همانطور که بیان شد، آنچه را که پیشینیان ما بر پایه تجارب و فرهنگ کشورمان جمع آوری و جمع بندی کرده اند را طب سنتی ایران می نامیم.
  • طب سنتی ایران را طب مزاجی یا طب اخلاطی نیز می‌گویند؛ زیرا اساس تشخیص و درمان بر مبنای تعیین مزاج در حالت صحت و در حالت بیماری است.

طب مکمل (Complementary Medicine)

  • طب مکمل به مجموعه گسترده ­ای از شیوه­ های مراقبت­ های بهداشتی اشاره دارد که ­مانند طب سنتی بخشی از فرهنگ و سنت یک کشور نیست.
  • از طرفی به­ طور کامل با سیستم بهداشتی و درمانی رایج تطابق ندارد.
  • درواقع، طب مکمل مجموعه پراکنده ­ای از روش ­های تشخیصی و درمانی سنتی است که اثرات آن­ها تا حدودی در مطالعات جدید بررسی و گزارش شده ­است.
  • طب مکمل مانند طب سنتی بر نظریه ­های پایه­ ای و فلسفی کار نمی­ کند و به­ عنوان روشی کمکی در طب رایج مورد استفاده قرار می ­گیرد.
  • این اصطلاح در برخی کشورها به جای طب سنتی به­ کار می ­رود ولی برعکس آن محدود به کشور یا منطقه خاصی نیست.
  • به عنوان مثال وقتی طب سنتی از کشور چین وارد کشور ایران می شود، نام آن را طب سنتی نمی گذاریم بلکه می‌گوییم «طب مکمل» یعنی تکمیل کننده درمان پزشکی رایج.

طب جایگزین (Alternative Medicine)

  • به مجموعه روش ­هایی تشخیصی و درمانی که اثربخشی آنها از دیدگاه دانش پزشکی رایج اثبات نشده یا رد شده، طب جایگزین می­ گویند.
  • براساس این تعریف طب سنتی، هومئوپاتی، انرژی درمانی، سنگ درمانی، گیاه درمانی و … در این مجموعه قرار می­ گیرند.
  • در برخی موارد در پزشکی رایج از این موارد با عنوان «شبه علم» در مقابل علم پزشکی رایج نام برده می ­شود.
  • طب جایگزین یک اصطلاح کلی و قدیمی است، هرچند هنوز هم گاهی همراه با اصطلاحات طب مکمل و سنتی مورد استفاده قرار می­ گیرد.
  • با توجه به استراتژی­ های سازمان جهانی بهداشت در مورد طب سنتی و مکمل، استفاده از واژه «جایگزین» در پزشکی اشتباه است.

طب فولکلور (Folk medicine)

  • Folk کلمه لاتینی به معنای «توده مردم و عامه» است. این طب هیچ مبنای علمی ندارد و فقط تجربیات عامه مردم در زمینه ­های مرتبط با سلامتی و بیماری است که به­ صورت سینه ­به­ سینه منتقل می­ شود و اغلب آمیخته با خرافات است.
  • درکتاب­ های مرجع طب سنتی مشاهده می­ شود که دانشمندان طب سنتی مانند ابن سینا و رازی از افرادی صحبت می­ کردند که مجموعه­ ای از خرافات را با عنوان طب به مردم منتقل کرده و سلامتی ایشان را به خطر می­ اندازند.
  • به ­نظر می ­رسد مداخلات بی­ اساس افراد غیرمتخصص در حیطه مهم سلامتی به قدمت تاریخ پزشکی است.

طب تلفیقی یا ادغام ­یافته (Integrative Medicine)

  • سازمان جهانی بهداشت، ادغام دستاوردهای طب سنتی در نظام سلامت عمومی را به­ عنوان هدف نهایی از ارائه مجموعه استراتژی­ های طب سنتی بیان نموده ­است.
  • با استفاده از این رویکرد، دستاوردهای طب سنتی به ­صورت هم ­زمان با طب رایج مورد استفاده قرار می­ گیرد تا عوارض ناشی از اشتباهات تشخیصی و درمانی استفاده از طب سنتی به­ تنهایی کاهش یابد و بهره­ گیری حداکثری از منافع هر دو گزینه طبی به ­صورت هم‌زمان قابل دسترسی باشد.
  • سازمان جهانی بهداشت راهکارهای متعددی جهت دستیابی به این روش ارائه داده ­است.
  • تاسیس رشته تخصصی طب سنتی به­ صورت آکادمیک برای پزشکان یکی از مواردی است که با هدف آشنایی پزشکان مسلط در طب رایج با مفاهیم طب سنتی انجام گرفته ­است.
  • البته مفهوم طب تلفیقی بسیار گسترده ­تر و با هدف در نظر گرفتن همه ابعاد جسمی، روحی، عاطفی، اجتماعی، معنوی و محیطی مرتبط با سلامتی افراد است.
  • قابل ذکر است که دسترسی به طب تلفیقی کار ساده­ ای نیست و نیازمند مطالعه عمیق طب سنتی و طب رایج به­ صورت هدفمند و با حضور فعال متخصصین بالینی و طب سنتی در قالب تیم تحقیقاتی و درمانی امکان­پذیر است.
  • به­ تدریج راهکارهای تلفیق طب سنتی و پزشکی رایج در بیماری ­های مختلف به­ خصوص در زمینه بیماری­ های دستگاه گوارش را در قالب نوشته­ های ساده منتشر می‌­کنیم.

منبع: با سپاس از دکتر مریم عظیمی، دکتر مرتضی مجاهدی، دکتر مهدی فلاح و محمد شمس الدین دیانی، سعید نمازی زادگان

دکتر مهدی فلاح

متخصص طب سنتی

دکتر مرتضی مجاهدی

متخصص طب سنتی

درحال ارسال
امتیاز دهی کاربران
۴.۳۳ (۳ رای)

مشاوره دکتر طبایع

همراهان گرامی طبایع می توانند برای تشخیص مزاج و انجام مشاوره تخصصی به لینک زیر مراجعه نمایند...

ورود به سامانه

فروشگاه محصولات سالم

برای خرید محصولات سالم و طبیعی طب سنتی به فروشگاه کنجد زیر نظر سایت طبایع مراجعه نمایید...

فروشگاه کنجد

اپلیکیشن جامع طبایع

برنامه موبایل اندروید طبایع با امکانات بسیار آماده شد! جهت آشنایی با اپلیکیشن و دانلود به لینک زیر بروید...

دانلود برنامه
درحال ارسال
امتیاز دهی کاربران
4.33 (3 رای)

نوشته های مشابه

‫۳ دیدگاه ها

  1. مقایسه جالبی بود
    با این توضیحات شما در واقع نمیشه گفت که طب سنتی جایگزین طب جدید بشه و دیگه همه چی حل میشه
    درسته؟
    یعنی استفاده از هر نوع طبی باید سر جای خودش اتفاق بیفته!

    1. سلام و عرض ادب

      بله دوست عزیز، دقیقا همینطوره که فرمودید، طب سنتی با یک دیدگاه کلی و متفاوت به بدن شما نگاه می‌کنه، مبحث مزاج وارد عمل میشه، اما این به معنی جایگزینی کامل طب سنتی به جای طب نوین نیست و نمیشه گفت تمام دردها و مریضی‌ها در طب سنتی درمان دارند یا قابل درمانند، چون طب سنتی یک پروسه زمانبر هست و برخی از بیماری های به صورت اورژانسی نیاز به اقدام فوری و یا حتی جراحی دارند مانند توده های سرطانی، آپاندیسیت های حاد که در این موارد طب سنتی در کنار طب نوین باعث میشن روند درمان سریعتر رخ بده

      از طرفی چیزی که مهمه این که باید بررسی کنید که چه نوع درمان هایی برای مشکلات شما وجود داره؟ هر کدوم چقدر زمان، هزینه و رفت و آمد داره؟ هر کدوم چه عوارضی دارند یا ممکنه براتون ایجاد کنند و در نهایت این خود شما هستید که با جمع بندی موارد بالا، باید بین درمان های طب سنتی و طب غربی یکی رو متنایب با مشکلتون انتخاب کنید. و در طب سنتی اصل مهم اینه که واقعا خودتون بخواید خوب بشید، حاضر بشید از یک سری موارد پرهیز و سبک زندگی که با اون بزرگ شدید رو در راستای بهتر شدن تغییر بدید و صبور باشید تا نتیجه بگیرید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *