کتیرا و 48 خاصیت شگفت انگیز آن

معرفی گیاه گَوَن

• گیاه گَوَن کتیرا یا گون پنبه‌ای یا گون سفید با نام علمی Astraglus gossypinus از خانواده  Leguminosae  (خانواده نخود)، یکی از معروفترین گیاهان دارویی و تجاریست که در ایران بیشتر از همه جای دنیا می روید. کتیرا مهمترین محصول این گیاه می باشد.
• عسل گون هم یکی از محصولاتیست که از گلهای زیبای این بوته بدست می آید. گیاه گون گیاهی شهدزاست و می تواند به منبعی برای تولید عسل بدل شود. عسل کتیرا از بهترین عسل های دنیا است و خواص متعددی از آن ثبت شده است.
• گون از علف های هرز مناطق کویری و زمین های چغندر قند است. روی آن کرک هایی وجود دارد که چوبی شکل می شوند و همچنین گاهی خار دار می شوند یا برگ نازک آن ها به خار تبدیل می شود تا از تبخیر بیش از اندازه گیاه جلوگیری کند.
• این گیاه در برابر خشکی مقاوم و در خاکهای شور به خوبی رشد می کند و دارای بوی تند سلنیوم است. بسیاری از گونها سمی هستند و باعث مسمومیت گاوها، گوسفندان و حیوانات دیگر می شوند. در طول فصل رویش گون، ماده سمی گلوکوزید تولید می شود که باعث ایجاد اختلالات تنفسی و فلج حیوانات می شود.
• از تعداد زیادی از آن‌ها صمغ کتیرا استخراج می‌شود که از لحاظ اقتصادی بسیار اهمیت دارند. زیرا کتیرا موارد مصرف دارویی و صنعتی فراوانی دارد. بعضی از این گیاهان به علت جذب ماده سلنیوم از خاک سمی باعث می‌شوند که با پی‌بردن به وجود سلنیوم در این گیاهان به وجود اورانیوم در محل رویش آن‌ها پی برد.
• صمغ کتیرا در واقع از ترشحات هیدروکلوئیدی (صمغ یا شیره) گیاه گون کتیرا بدست می آید. جنس گون Astragalus حدود 800 گونه دارد که اغلب آن ها گونه های انحصاری ایران هستند. از آنجایی که این جنس بسیار بزرگ و تعداد گونه های آن متعدد است و شناسایی آن ها دشواری زیادی در پی دارد، برای سهولت رده بندی، آن ها را در هشت زیر جنس و حدود 85 بخش قرار می دهند. یکی از با ارزش ترین زیر جنس های گون، subgenus tragacanth است، که گونه های تیغی و کتیراده را در بر می گیرد. این گونه ها با نام های فارسی گون پنبه، گون زرد، گون سفید، گل پنبه، گومر و پنبه قوچو مشخص می شوند و نام های علمی متعددی از آن ها گزارش شده است.
• گون‌ها به دلیل داشتن ویژگی‌هایی برای تثبیت شن‌های روان و جلوگیری از فرسایش خاک، استفاده دارویی و صنعتی (تولید کتیرا) و همچنین دارا بودن ارزش علوفه‌ای، بسیار حائز اهمیت هستند. تولید کتیرا از گون، این گیاه را در شمار گیاهان صنعتی قرار می‌دهد. میزان تولید هر یک از فراوده‌ها در کشور بسیار اهمیت دارد زیرا که صادرات آن، ایران را در ردیف اولین کشور تولیدکننده کتیرا قرار داده و همه ساله با فروش کتیرا به همراه سایر محصولات فرعی درآمد قابل توجه‌ی نصیب کشور می‌گردد.

ریخت شناسی گیاه گون کتیرا

• گون گیاهی است بوته‌ای، کوتاه و بالشتکی به ارتفاع  ۱۵ تا 75 سانتیمتر، دارای ساقه چوبی با برگ های مرکب از برگچه های متعدد است که به صورت متقابل در محور هر برگ قرار گرفته اند. تولید مثل این گیاه از طریق بذر است. گل های آن به رنگ ارغوانی و گاهی آبی و سفید است و نزدیک به انتهای شاخه قرار دارند. ساقه های رشد یافته آن به رنگ بنفش تیره است.
• گون‌هایی که کتیرا تولید می‌کنند قد و بالای بلندی ندارند و بیشتر در نواحی کوهستانی و بیابانی خاورمیانه می‌رویند.

خاستگاه گیاه گون کتیرا

• گون از علفهای هرز مناطق کویری، زمینهای بایر، مزارع چغندر قند، نیشکر، سبزی و صیفی است. گون‌ها، جزو گیاهان خشکی پسند به شمار می‌روند که با رطوبت کم و نیاز آبی اندک به حیات خود ادامه می‌دهند. در بیابان‌های خالی از پوشش گیاهی، گونه‌های گَون به راحتی رویش داشته و جوامع بزرگی را تشکیل می‌دهند.
• گون کتیرا در ایران از جمله در بلندی‌های بالای ۲۵۰۰ متر در استان کهگیلویه و بویراحمد، شهرستان‌های اقلید و خرم‌بید در استان فارس، در استان خراسان رضوی در کوه سرخِ کاشمر و ارتفاعات بینالود، ارتفاعات ساردوئیه در استان کرمان، در بیابان‌های اطراف بیرجند و اطراف طبس، در بیابان‌های داغ فلات مرکزی یزد به کرمان، طبس به راور و قاینات که دارای شرایط اکولوژیک خشن هستند و اطراف تربت حیدریه می‌روید.
• گونه های کتیراده در اکثر نقاط ایران و علاوه بر ایران در بیابان های خشک و مناطق کوهستانی جنوب غربی آسیا، از پاکستان تا یونان به طور وحشی رشد می کند. ایران، سوریه، عراق و ترکیه از بزرگترین تولیدکننده های کتیرا هستند. حدود ۹۰ درصد کتیرای دنیا را کشور ایران تامین می کند.

خواص گیاه گون کتیرا

1. ریشه گیاه «گون» در درمان عوارض جانبی شیمی‌ درمانی مؤثر است.
2. گیاه گون و ریشه آن خواص ضد استرس دارد.
3. ریشه گون سیستم ایمنی را افزایش می‌دهد.
4. مغز استخوان انسان را تقویت می‌کند.
5. فشار خون را کاهش می دهد.
6. برای خستگی و تقویت بنیه مفید است.
7. می تواند باعث بهبود عملکرد کلیه شود.
8. علائم ناشی از حساسیت های فصلی مانند آبریزش بینی، خارش و عطسه  را التیام می بخشد.
9. برای التبام افراد دارای درد در ناحیه قفسه سینه مفید است.
10. عملکرد کبد را در افراد دارای سیروز کبدی بهبود می بخشد.
11. مشکلات بینایی در افراد مبتلا به دیابت را کاهش می دهد.
12. شنوایی را در افرادی که ناگهانی کر شده اند یا به علت صدای بلند شنوایی خود را از دست داده اند، بهبود بخشد.
13. ضعف افرادی که اخیرا دچار سکته شده بودند را بهبود می دهد.
14. ریشه گون به کاهش علائم پیری بر روی پوست کمک کرده و به رشد بافت ها نیز کمک می نماید. برای چروک و لکه های ناشی از پیری، ریشه گون می تواند به شدت مفید باشد.
15. ریشه گون می تواند انسداد شریانی را از بین برده و میزان کلسترول را تعدیل کند.
16. ریشه گون سطح عادی قند خون را حفظ می کند و آثار مثبت آن بر روی تنظیم انسولین، در مطالعات مشاهده شده است.
17. بیخوابی و خواب ناآرام می تواند با مصرف ریشه گون برطرف شود.
18. ریشه گون به شتاب التیام زخم با افزایش بازسازی بافت کمک می کند.
19. خواص ضد ویروسی گون، آن را به یک درمان موثر برای سرماخوردگی و عفونت های دستگاه تنفسی فوقانی تبدیل کرده است.

معرفی کتیرا

به‌احتمال زیاد با شنیدن نام کتیرا یاد کاربردش برای حالت‌دادن موها در دهه 60 می‌افتید. کمی قدیم‌تر، استفاده از کتیرا حکم این را داشتند که در دنیای مد و فشن، حرفی برای گفتن دارید. اما این ماده خواص بی نظیری در همه زمینه ها دارد.

کتیرا محصول اصلی گیاه گون است. کتیرا عبارت است از ترشحات صمغی خشک شده حاصل از گیاه گون. در اثر خراش دادن ساقه گیاه جدار سلول‌های اشعه مرکزی و سلول‌های پارانشیمی با جذب آب به تدریج بدل به صمغ می‌شود، فشار تولید شده سبب رانده شدن صمغ به طرف شکاف می‌گردد. صمغ در مجاورت هوا در اثر تبخیر آب به تدریج سخت می‌گردد. شکل محصول خشک شده بستگی به نوع شکافی که بر روی ساقه ایجاد شده‌ است دارد.

کتیرای نوع خوب از شکاف دادن ساقه های اصلی و شاخه های قدیمی حاصل می شود. کتیرا به صورت ورقه ای، روبانی،تکه ای و مفتولی بوده و هر چه زمان خشک شدن صمغ ترشح شده کوتاهتر باشد به همان نسبت کتیرای حاصل سفیدتر و شفاف تر خواهد بود و کتیراهای درجه ۲و۳ دارای رنگ کدر می باشند. کتیرای صادر شده از بنادر خلیج فارس به نام کتیرای ایرانی موسوم بوده و در نوع خود از بهترین ها است.

کتیرا را در اثر تیغ زدن قسمت های ضخیم ساقه و ریشه گونه های کتیرادار گون، به وسیله کاردک های مخصوص به دست می آورند. کار تیغ زدن بوته ها در اواخر خرداد ماه هر سال شروع و هر پانزده روز یکبار تکرار می شود. پودر کتیرا به رنگ سفید تا زرد، بدون بو و کمی شیرین است. این صمغ دارای ترکیبات پلی ساکاریدها است، که تنها مقداری از آن ها در آب محلول هستند. کتیرا خشک برای تبدیل شدن به ژل آب را جذب می کند.

زمان کاشت و برداشت کتیرا

• برای کاشت گَون مناسب‌ترین زمان فصل پاییز می‌باشد، که می توان با کاشت بذر گَون در خاک اقدام به پرورش این گیاه نمود.
• برداشت کتیرا معمولا از اواخر فصل بهار آغاز و بسته به آب و هوای منطقه تا پایان شهریور ادامه می یابد. بیشترین مقدار و مرغوب‌ترین محصول در چین اول و گاهی در چین دوم است و کمترین محصول و همچنین کتیرا نامرغوب در چین‌های آخر به دست می‌آید که ضمن بی‌شکلی، کدر و گاهی دارای لکه‌های قرمز رنگی است.  3 تا 5 روز پس از تیغ‌ زدن باید نسبت به برداشت کتیرا اقدام نمود، عموما سه چین به فاصله 10-7 روز می توان کتیرا برداشت کرد.

ترکیبات شیمیایی کتیرا

• مواد متشکله کتیرا، 10 تا 15 درصد آب، 4 درصد مواد معدنی و 3 درصد نشاسته است. 2 ماده موثره تراگاکانتین و باسورین در کتیرا وجود دارد. اولی یعنی، تراگاکانتین، محلول در آب است متشکل از اسید گالاکتورونیک است که به قندهای گالاکتوز و کسیلوز متصل می شود. دیگری، باسورین، غیر قابل حل در آب است و در آب متورم می شود. این ماده 60 تا 70 درصد کتیرا را تشکیل می دهد و علت اصلی تورم و افزایش حجم کتیرا در رطوبت و آب است.
• یون های کلسیم و منیزیم موجود در کتیرا در افزایش بیشتر ویسکوزیته آن نقش دارند.
• کتیرا، یک نوع کربوهیدرات از نوع پلی ساکارید است. پلی ساکارید ها، از چندین واحد کوچک به نام مونو ساکارید تشکیل شده اند و ساختار زنجیره‌ای دارند. مولکول‌های کتیرا، ساختار زنجیره‌ای چند شاخه و بسیار منشعبی دارند.

طبیعت کتیرا

برخی آن را معتدل و مرطوب و برخی دیگر آن را سرد و خشک می‌دانند.

خواص کتیرا

1. تقویت کننده موی سر، درمان کننده شوره سر، نرم کننده مو.
2. خاصیت ارتجاعی پوست را تقویت می‌کند و چین و چروک‌ها را از بین می برد.
3. درمان کننده گرمازدگی و کاهنده دمای بدن.
4. رفع کننده خشکی و خارش پوست می باشد.
5. دارای خاصیت خلط آوری بوده و برای درمان سرفه، خشکی سینه و گرفتگی صدا مفید است.
6. به عنوان نرم کننده در فرآورده های آرایشی بهداشتی کاربرد دارد.
7. تقویت کننده میل جنسی در مردان و درمان کننده انزال زودرس می باشد.
8. برای زنان شیرده مفید است.
9. بزرگ کننده سینه در خانم هاست.
10. برای کنترل خونریزی دوران قاعدگی مفید است.
11. تقویت کننده بنیه خانم های باردار می باشد.
12. برطرف کننده لکه های صورت و  سفید کننده پوست است.
13. تقویت کننده مغز استخوان می باشد.
14. رشد تومورها را مهار می کند.
15. برای درمان عفونت لثه و دندان مفید است.
16. درمان کننده بی اختیاری ادرار است.
17. برای تقویت روده و تسکین درد کلیه مفید است.
18. برای درد چشم و ورم ملتحمه کاربرد دارد.
19. افزایش دهنده انرژیست.
20. هم برای رفع یبوست و هم رفع اسهال استفاده می‌شود.
21. سیستم ایمنی بدن را تقویت می کند.
22. مصرف این گیاه با شیر بز برای بند آوردن خونریزی از سینه و سایر اعضا مفید است.
23. مخلوط آن با مغز بادام شیرین، نشاسته و شکر چاق کننده است.
24. کتیرا سرشار از فیبر است و سوخت و ساز بدن را افزایش می‌دهد. به همین دلیل برای کاهش وزن مفید است.
25. کتیرا در صنایع دیگری هم کاربرد دارد مثل: صنعت کاغذ سازی، نساجی، ساخت پاستل های نقاشی و خمیر ساخت گل های شکری برای تزیین کیک.
26. در تولید خمیردندان‌ها، لوسیون‌ها، ساخت کرم‌ها و ژل‌های واژنی و چسب دندان مصنوعی کاربرد دارد. وجود آن در لوسیون‌های مو و دست یا کرم‌های مختلف به افزایش عمر این محصولات کمک می‌کند.
27. کتیرا در صنایع داروسازی به عنوان یک عامل امولسیون کننده، سوسپانسیون کننده و عامل افزاینده و ویسکوزیته و تهیه موسیلاژ مصرف دارد. در ساخت کرم ها، ژل ها و امولسیون ها با غلظت مختلف بسته به کاربرد فرمولاسیون و نوع صمغ مصرف می شود.

روشهای استفاده از کتیرا

• ماسک کتیرا برای رفع لکه های صورت: از کتیرا می توانید ماسکی تهیه کرده و برای برطرف شدن لکه های صورت استفاده کنید. برای این منظور یک بند انگشت از کتیرا را در آب ریخته تا حجم کتیرا افزایش پیدا کند. یک قاشق غذاخوری از این کتیرا خیس خورده را با شیر ترکیب کنید. از این ترکیب به شکل ماسک استفاده کنید. تاثیرگذاری این ماسک بر اساس ماندن آن بر روی پوست و مقاومت لکه ها در افراد مختلف متفاوت است.
• ماسک کتیرا برای سفید کردن پوست صورت: از کتیرا می توان برای سفید کردن پوست صورت استفاده کرد. برای این منظور باید آرد نخود و باقالی، جو، نشاسته، تخم ترب و کتیرا را با هم ترکیب کرده و در طول شب آن را بر روی صورت خود بمالید. صبح روز بعد صورت خود را با آب گرم حاوی سبوس و بنفشه خشک شده شست و شو دهید. این کار را برای 10 شب تکرار کنید تا تاثیرات فوق العاده آن را مشاهده کنید.
• ماسک کتیرا برای شفاف شدن پوست: ۳ قاشق چای‌خوری مخلوط کتیرا با پودر بادام، ۳ قاشق چای‌خوری شیر، ۱ عدد سفیده تخم‌مرغ،۱۰ قاشق چای‌خوری گلاب را خوب با هم مخلوط کنید. در نهایت خمیری به ‌وجود می‌آید که می‌توانید آن را روی صورت و گردن بمالید. اجازه دهید خمیر ۱۵ دقیقه روی پوست بماند و بعد آن را با آب بشویید. این ماسک پوست‌تان را شفاف می‌کند.
• ماسک ضد پیری کتیرا: با استفاده از کتیرا می توانید ماسک ضد پیری تهیه کنید. برای تهیه این ماسک دو قاشق غذا خوری پودر بادام را همراه با یک قاشق غذاخوری پودر سبزیجات سبز به کتیرایی که در آب خواباندید، اضافه کنید. این مواد را به خوبی هم بزنید تا یک خمیر یکدست ایجاد شود. این ماسک را بر روی صورت و گردن و دست ها بمالید. پس از 20 دقیقه آن را بشوئید. ماسک کتیرا باعث درخشندگی پوست تان خواهد شد.
• کتیرا در افزایش انرژی و رفع ضعف بدن مؤثر است. مصرف صمغ کتیرا همراه با شیر و شکر در صبحگاه شما را شاد و سرزنده می‌کند. برای این کار ۲ قاشق چای‌خوری از صمغ کتیرا را در لیوانی پر از آب خیس کنید و بعد  هنگام صبح، آن را با شیر و نوشیدنی‌های شیرین دیگر مصرف کنید.
• قراردادن خمیر یکدست و کوبیده‌ شدۀ کتیرا روی لثه، زخم‌های آن را به‌ سرعت از بین می‌برد. التهاب لثه‌ها با کتیرا از بین می‌رود و قرمزی و دردشان کاهش می‌یابد.

عوارض و موارد منع مصرف کتیرا

• اگر کتیرا را به‌شکل خوردنی مصرف می‌کنید، حواستان به مصرف آب کافی هم باشد، تا از مشکلاتی مانند چسبندگی صمغ به روده یا خفگی جلوگیری کنید.
• افراد باردار و شیرده نباید از کتیرا استفاده کنند. در این دوران، مصرف هرگونه دارو یا ماده غذایی باید زیر نظر پزشک متخصص انجام شود.

منبع: تیم گردآوری محتوای طبایع