درمان سنتی

از علل تا درمان زکام و نزله گرم (قسمت اول)

آشنایی با زکام و نزله گرم و راهکارهای درمانی آن در طب سنتی

حتماً تاکنون، اصطلاحاتی به نام نزله، نزله سرد، نزله گرم، زکام، ترشحات پشت حلق به گوشتان خورده است، اما نمی‌دانید معنی آن‌ها چیست و چه تفاوتی با هم دارند، حکمای طب سنتی ایران، اهمیت ویژه‌ای به درمان نزله،خلط پشت حلق و زکام می‌دادند؛ چرا که زکام و نزله را «مادر بیماری‌ها» (امّ الامراض) می‌دانستند. امروز در این پست، قصد داریم به طور مفصل، شما را با اصطلاح نزله گرم، پرهیزات و راهکارهای درمانی نزله و زکام گرم آشنا نماییم و پست بعدی را به نزله سرد اختصاص دهیم.

تفاوت بین نزله و زکام چیست؟

در سخن پزشکان ایران و سرزمین‌های اسلامی، خروج ترشحات فرودآمده از سر از طریق بینی، «زکام» نامیده می‌شود. همین ترشحات اگر از پشت حلق فرو بریزند به بیان حکیمان «نزله» نام می‌گیرند. به عبارت ساده‌تر؛ موادی از سمت مغز به سوی‌ بینی می‌ریزد که تحت عنوان زکام و موادی که از سمت مغز به حلق می‌ریزند به نزله مشهور هستند.

نزله و زکام براساس سبب شناسی حکما، به هشت گونه تقسیم می‌شوند. نکات زیادی در تطبیق‌دهی و تناظر اقسام «زکام و نزله» با بیماری‌هایی مانند سرماخوردگی یا نازوفارنژیت، سینوزیت و رینیت آلرژیک وجود دارد که در این نوشتار نمی‌گنجد اما صرف‌نظر از جزئیات تخصصی، توجه به یک نکته بسیار ضروری است:

اصل بسیار مهم و تعیین‌کننده در درمان همه اقسام هشتگانه زکام و نزله، این است که نخست گرم یا سرد بودن ترشحات از هم افتراق داده شود و براساس این افتراق، رویکرد درمانی درست و سودمند انتخاب شود.

بیشتر بخوانید
در دوران سرماخوردگی چی بخوریم بهتره؟

نزله و ترشحات پشت حلق، چه عوارضی را به دنبال دارد؟

درحالی که زکام به سلامت و خروج بیماری از بدن کمک می‌کند. این ترشحات خبر از افزایش تولید مواد مضر در ناحیه سر و دفع آن‌ها توسط سینوس‌ها می‌دهد. مواد دفعی در حالت نزله با قورت دادن مجدداَ به داخل بدن برمی‌گردند و بخشی از آن‌ها را دستگاه گوارش دفع می‌کند اما مقداری هم داخل بدن باقی می‌ماند و بازجذب می‌شود. مواد بازجذبی نیز براساس نوع و کیفیت‌شان می‌توانند آسیب‌زننده باشند و باعث بروز انواع و اقسام بیماری‌ها شوند.

از عوارض نزله و خلط پشت حلق از نظر حکیم ارزانی از حکمای بزرگ طب سنتی ایران می‌تواند امراض چشم، گوش، درد معده، گرسنگی مفرط، اسهال، زخم گوارشی، عفونت ریه، ورم روده یا قولنج یا کولیت التهابی باشد.

نزله که از حلق فرو می‌ریزد به هر اندامی که می‌رسد بیماری ایجاد می‌کند, برحسب مقدار و غلظت ماده می‌تواند شقیقه (میگرنسرگیجه، صرع و مالیخولیا،بیماری‌های مفاصل و… را ایجاد کند و باید رأس توجه درمانگر طب سنتی قرار گیرد.

چرا دچار نزله و ترشحات پشت حلق می‌شویم؟

از علل بروز ترشحات پشت حلق، ضعف هضم معده و ضعف قوای مغزی است، برخی بیماری‌های چشمی که به‌تدریج موجب نابینایی فرد می‌شوند مانند تخریب شبکیه، بیماری RP و… در شرح‌حال‌گیری از این بیماران ردپای نزله و سال‌ها خلط پشت حلق! دیده می‌شود که متأسفانه درمانی برای آن صورت نگرفته است.

اسباب به وجودآورنده بیماری

اسباب زکام و نزله به دو دسته خارجی و داخلی تقسیم می‌گردد:

اسباب خارجی:

  1. گرمای شدید که بر دماغ (مغز) عارض شود مانند تابش آفتاب، مالیدن داروهای گرم بر سر یا بوییدن بوهای گرم همچون مشک و زعفران که دماغ (مغز) را گرم و مواد جمع شده در آن را رقیق نموده و به علت ایجاد خلاء، مواد زاید کل بدن را به سمت دماغ (مغز) می‌کشاند.
  2. سرمای شدید است که بر دماغ (مغز) عارض شود مانند سرمای ناشی از ورزش، حمام کردن و خونگیری زیاد، این سرمای زیاد منافذ خروجی دماغ (مغز) را مسدود می‌کند؛ بخارات را متراکم و مجتمع می‌گرداند و موجب نزله می‌شود. همچنین غذایی که وارد دماغ (مغز) می‌گردد به علت سرمای عارضی، هضم و به صورت زکام و نزله دفع می‌شود.

اسباب داخلی:

  1. حرارت مزاج دماغ (مغز) یا حرارت کل بدن بدون دخالت حرارت و گرمای خارجی
  2. برودت و سردی مزاج دماغ (مغز)
  3. امتلای بدن و دماغ (مغز) از اخلاط چهارگانه صفرا، خون، بلغم و سودا
بیشتر بخوانید
درمان خانگی و طبیعی سینوزیت

معیارهای بالینی افتراق گرمی از سردی در نزله و زکام

ماده نزله و زکام براساس چند ویژگی قابل تقسیم‌بندی و افتراق است:

۱. قوام ترشحات (رقیق یا غلیظ بودن ترشحات)
۲. رنگ ترشحات (بی‌رنگ، سفید، خاکستری، زرد، سبز، و طیف‌های بینابینی)
۳. تأثیر حسی ترشحات بر مخاط حلق یا بینی (مانند سوزش و خارش و گزش در بینی و حلق)
۴. همراهی با نشانه‌های گرمی یا سردی در سر و صورت و چشم
۵. تغییرات صدا (خشونت صدا، گرفتگی صدا، تودماغی شدن صدا…)
۶. علایم سیستمیک (مانند تب)
۷. علائم ویژه دیگر در زبان، نبض و ادرار.

بیماران به‌شرط توجه و آگاهی از بدن خود، می‌توانند برخی از معیارهای بالا را تشخیص دهند و تا زمان مراجعه به طبیب، دست‌کم از درمان‌های گیاهی نادرست و زیان‌آور خودداری کنند.

نشانه نزله و ترشحات گرم چیست؟

نزله‌های گرم معمولاً در بیماری‌های حاد مثل سرماخوردگی‌های شدید بروز پیدا می‌کنند و بسیار پرعارضه هستند. این ویژگی‌ها نشانه گرمی ترشحات است:

  1. رقیق و آبکی بودن ترشحات
  2. بی‌رنگی یا زرد بودن ترشحات
  3. بی‌مزه تا شور و تلخ بودن طعم ترشحات (متغیر است)
  4. ایجاد خارش، سوزش و گزش در مخاط بینی، حلق و راه‌های هوایی
  5. پیدایش سرخی چشم و چهره همراه با عطشه و احساس حرارت در آن‌ها

نزله گرم

سایر نشانه‌های نزله گرم

  • کدورت حواس
  • چرت زدن
  • شیرینی یا تلخی دهان
  • گرانی و سنگینی سر
  • گوش درد
  • تشنگی
  • سردرد
  • نبض عظیم و سریع و متواتر
  • ادرار زرد رنگ

در این حالت، باید داروهایی استفاده شوند که کیفیت و قوام ترشحات نزله و زکام گرم را اعتدال ببخشد یعنی هم از تندی و گرمی ترشحات بکاهند و هم آنها را قدری غلیظ‌تر کنند تا از تشدید عوارض و ورود و نفوذ این ترشحات به اعضای دیگر بدن جلوگیری شود.

به‌یاد داشته باشید که نفوذ ترشحاتِ رقیقِ سوزان به مجاری گوش، راه‌های تنفسی و بافت ریه، دستگاه گوارش، نیام‌های عضلات مجاور دستگاه تنفس و ستون فقرات، عامل بسیاری از ابتلائات بعدی شمرده می‌شود و از همین رو بوده است که حکما، زکام و نزله را «مادر بیماری‌ها» (امّ الامراض) می‌دانستند.

پرهیزات مهم در درمان زکام و نزله گرم چیست؟

مصرف گیاهان دارویی با طبیعت گرم در درمان نزله و زکام گرم، زیان‌آور شمرده می‌شود؛ برخی از گیاهان و غذاهای نامناسب در درمان زکام و نزله گرم عبارت‌اند از:

  • آویشن شیرازی
  • مرزنجوش
  • سیاهدانه
  • سیر و پیاز تند
  • زنجبیل و دارچین
  • غذاهای پرادویه و تند.

و همچنین پرهیز از استرس، خشم، فعالیت و گرمای زیاد نیز در روند درمان این مشکل، بسیار ضروری است.

بیشتر بخوانید
چرا دچار ریزش آب دهان در خواب می‌شویم؟

خوراکی‌های مناسب برای کاهش علائم نزله گرم

برخی از خوراک‌های مناسب برای کاهش علایم نزله و زکام گرم و پیشگیری از عوارض بعدی آن از این قرارند:

  • آش جو یا سوپ جو همراه با ماش و عدس و گشنیز و آلوبخارا (و البته بدون شیر و قارچ)
  • خوراک آب‌پز شامل کدوی سبز، باقلا، لوبیاسبز، به، نخود سبز، گشنیز و آلوبخارا همراه با مقدار اندکی ادویه، عناب یا شربت آن
  • میوه‌ها و سبزیجات بخار پز مانند سیب، به، کدو، اسفناج
  • خیساینده یا دمنوش سردشده گل بنفشه یا گل پنیرک یا گل و ریشه خطمی یا عناب یا سپستان
  • لعاب به‌دانه
  • بوییدن و خوردن به اعتدال خیار سبز
  • ماءالشعیر طبی (با ماءالشعیرهای موجود موجود در بازار کاملاً متفاوت است)
  • عسل‌آب رقیق و گرم (یک لیوان) همراه با آبِ یک عدد لیموی تازه (به‌صورتی که نه بسیار ترش باشد و نه بسیار شیرین)
  • زرده تخم‌مرغ عسلی
  • حریره بادام

در حالت تب بالا همراه با علایم عفونت میکروبی ممکن است مصرف آنتی‌بیوتیک ضروری باشد؛ این امر به‌ویژه درباره خردسالان و سالخوردگان و کسانی که نقص سیستم ایمنی دارند بسیار جدی‌تر است.

تدابیر و توصیه‌های طب سنتی جهت بهبود و درمان نزله و زکام گرم

از جمله تدابیر و توصیه‌های طب سنتی جهت کاهش علائم زکام و نزله سرد، می‌توان به موارد زیر اشاره داشت:

  • یک پایه ثابت در درمان همه بیماری‌ها، رفع یبوست است، پس اگر دچار یبوست هستید، در جهت رفع آن اقدام نمایید.
  • بهتر است غذای اصلی در سه روز نخست، تنها سوپ جو رقیق با کمی ماش و سبزیجات فراوان (و البته بدون شیر و قارچ) باشد و تلاش گردد معده سبک نگاه داشته شود تا طبیعت بدن، به‌جای آنکه درگیر گوارش غذا شود، به مبارزه با عامل بیماری و دفع آن مشغول گردد.
  • در این زمان، خوردن غذاهای سنگین به‌ویژه گوشت، منع شده است.
  •  از مصرف آب خالی، به‌ویژه آب سرد اجتناب گردد. با توجه به اینکه آش جو ذکرشده، بسیار رقیق و آبکی است، مایعات مورد نیاز بدن را به خوبی تأمین می‌نماید.
  • حرکت دادن پایین تنه (تکان دادن پا در حالیکه فرد نشسته و پاها آویزان است) و مالیدن پاها از زیر زانو به پایین و با شدت، در کاهش علائم زکام و نزله گرم، خیلی کمک کننده است.
  • برای جلوگیری از ریزش زیاد تزشحات به حلق، لوزه‌ها و مجاری تنفسی تحتانی در زکام و نزله گرم، غرغره کردن آب انار یا آب عدس پخته شده یا آب جوشانده  پوست و تخم خشخاش مفید است.
  • بهتر است بیمار مبتلا به زکام و نزله گرم، ترجیحاً به صورت و بر بالشت کوتاه بخوابد تا ترشحات از بینی خارج شود، بالشت بلند و خوابیدن به پشت یا پهلو، خصوصاً در کودکان می‌تواند باعث درگیری گوش میانی، مجاری تنفسی تحتانی و ریه شود.
  • بخور چوب گز و گل محمدی، برای نزله گرم مفید است.
  • اگر نزله گرم است: استحمام با آب ولرم، مالیدن روغن بنفشه به سر و دست و پا،مصرف روزانه گلنگبین مناسب است.
  • ضمناً در نزله گرم جهت غلیظ و چسبناک شدن ماده رقیق، توصیه به در دهان نگه داشتن کتیرا و به دانه می‌شود.
  • اگر میزان ترشحات و رقّت آن زیاد بود، می‌توان سبوس گندم را در سرکه خیسانید و خشک‌شده را دود کرد و دود آن را استنشاق نمود.

سوپ و آش رقیق

کارهایی برای رفع سوزش بینی

  • چکاندن یک قطره روغن بنفشه بادام شیرین، روغن کدو یا روغن نیلوفر در بینی
  • مصرف حریره‌ای از سبوس گندم، نشاسته، کتیرای خوراکی، روغن بادام و کمی شکر

حریره‌ای برای کاهش آبریزش بینی

  • یک قاشق مرباخوری نشاسته
  • یک قاشق مرباخوری خشخاش سفید
  • یک قاشق غذاخوری  پودر مغز بادام
  • کمی تخم گشنیز سائیده
  • به همراه کمی نبات

روی شعله ملایم جوشانده شود تا مثل حریره شود.

نکته مهم: افراد باید از مصرف خودسرانه آنتی‌هیستامین‌ها برای بند آوردن آبریزش بینی و آلرژی خودداری کنند و حتماً به درمان ریشه‌ای آن یعنی تقویت گوارش و مغز بپردازند.

برای بررسی علل و درمان نزله سرد در پست بعدی با ما همراه باشید… ادامه دارد…

درحال ارسال
امتیاز دهی کاربران
۳ (۲ رای)
منبع
دکتر مجید انوشیروانیدکتر رقیه فاریابی

مشاوره طبایع

همراهان گرامی طبایع می توانند برای تشخیص مزاج و انجام مشاوره تخصصی به لینک زیر مراجعه نمایند...

ورود به سامانه

آکادمی طبایع

برای شرکت در کلاس‌های آموزشی با گواهینامه معتبر انجمن علمی به لینک زیر مراجعه نمایید...

مشاهده کلاس‌ها

اپلیکیشن طبایع

برنامه موبایل اندروید طبایع با امکانات بسیار آماده شد! جهت آشنایی با اپلیکیشن و دانلود به لینک زیر بروید...

دانلود برنامه
درحال ارسال
امتیاز دهی کاربران
3 (2 رای)

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

error: