منضجات، مسهلات، مدرات و ملین ها درطب سنتی

در طب سنتی یکسری اصطلاحات وجود دارد که برای درمان به این روش باید این اصطلاحات را بشناسیم. در این مقاله می خواهیم برخی از این اصطلاحات  مانند منضجات، مسهلات، مدرات و ملین ها را تعریف و خوراکی ها و تدابیری که در طب سنتی برای این اصطلاحات توصیه شده است را معرفی کنیم.

تعریف منضج

منضج، دارویی است برای پختن و به قوام آوردن خلط جهت آماده ساختن آن ( خلط رسوب کرده) برای تخلیه، که بوسیله داروهای ملین یا مسهل بکار می‌رود. منضج هر آن چیزی را گویند که خلط غالب را آماده دفع به وسیله مسهلات کند. به این عمل قوام آوردن اخلاط یا عمل نضج گویند.

به عبارت دیگر هر چه خلط غلیظ است مانند: بلغم و سودای غلیظ را رقیق کرده و هر چه خلط رقیق است مانند: صفرا و بلغم آبی را غلیظ‌ تر نموده و به غلظتی که مناسب اسهال آن است برساند.

منضج، اخلاط سوخته و قدیمی را می پزد و سپس حل می کند و در دسترس نیروهای هاضمه یا دافعه بدن قرار می دهد. حیطه کار منضج مربوط به سراسر بدن است.

به عنوان مثال اگر قابلمه غذا سوخته باشد، هر کاری بکنید، نمی توانید در همان لحظات اول آن را تمیز بشویید. ولی اگر کمی آب در آن بریزید و بگذارید شب تا صبح بماند، صبح می بینید که سوختگی ها خودشون رها شده و با شستن معمولی، پاک می شوند.

منضج ها در بدن همین کار را می کنند. اخلاط رسوب شده را حل کرده و آماده بیرون کردن از بدن، به وسیله مسهل ها می نمایند. شربت مصفا، شربت اخلاط ثلاثه و سکنجبین نمونه هایی از منضج های پر کاربرد هستند.

در درمان به روش های طب سنتی ابتدا از منزج سپس از مسهل و ملین استفاده می شود. به عنوان نمونه یکی از منزج ها که اخلاط سوخته را قوام می آورد و معده را پاکسازی می کند ماء الشعیر است.

اخلاط و منضج ها

خلط صفرا

خلط صفرا معادل آتش است، طبع آن گرم و خشک و در واقع کف روی خون است. رنگ آن زرد و مزه آن تلخ است. در کبد تولید و در کیسه صفرا ذخیره می‌شود.

معرفی کامل خلط صفرا را در مطلبی با عنوان نشانه ها و راه های تنظیم خلط صفرا در طب سنتی در سایت طبایع بخوانید.

منضجات صفرا

کاسنى، گل نیلوفر، آلوچه خشکه، ریشه شیرین بیان، گل خطمى، گل بنفشه، عناب، تمرهندى، به دانه، تخم کشوث، گل حلوا (بستان افرزو)، اسپرزه، شربت نارنج، شربت به، شربت توت سیاه.

خلط بلغم

بلغم یکی از خلط‌های چهارگانه و مایعی است که در معده تولید می‌شود و در بدن جایگاه به خصوصی ندارد، در تمام سطح بدن همراه با خون در جریان است.

خلط بلغم به علت اینکه طبیعت سرد و تر دارد، در صورت تولید بیش از حد در بدن می تواند مشکلات جدی برای انسان ایجاد کند.

در واقع بلغم خون خامی است که در صورت پخته شدن به خون تبدیل می‌شود. این نوع بلغم شیرین و طبع آن سرد و تر است. بلغم خلطی مایل به زرد یا بی‌رنگی است که از سیر و حرکت گلبول‌های سفید به دست می‌آید و در رگ‌های لنفی جریان دارد.

منضجات بلغم

پر سیاوشان، مویز، انجیر، اسطخودوس، گل سرخ، تخم کتان، افتیمون، زنجفیل، تخم شنبلیله، رازیانه، دارچین، گل گاوزبان، شیرین بیان، زعفران، تخم کرفس، شونیسل، سرکه.

خلط سودا

در بین اخلاط، خلط سودا معادل خاک و نمایانگر فصل پاییز است، طبع سرد و خشکی دارد و در واقع رسوبات خون است که ته نشین می‌شود. این خلط از سایر اخلاط سنگین‌تر و غلیظ‌تر است. بخش عمده این خلط در طحال ذخیره می‌شود و مقدار کمی از آن همراه خون جریان پیدا می‌کند تا به اعضایی مانند استخوان، که برای تغذیه نیاز به سودا دارند غذا برساند.

سودا خلطی است سیاه رنگ که معمولا از تجمع، تهاجم، تکاثر، رسوب، سوختن یا متابولیسم سایر اخلاط دیگر خصوصا صفرا در بدن تولید می‌شود.

مصرف بیش از حد ترشی‌ها و مواد غذایی با طبع سرد مثل گوشت گاو، گوشت گوساله، برنج، عدس، بادمجان و خوردن مواد غذایی که از دیدگاه اسلام حرام تلقی می‌شود، موجب افزایش خلط سودا و رسوب آن می‌شود.

از جمله وظایف مهم خلط سودا می توان به تحریک اشتها، استخوان سازی و تسریع رشد مو و ناخن اشاره کرد.

منضجات سودا

بادرنجبویه، گاوزبان، سه پستان، بسفایج، قرنفل، ریشه کاسنى، ریشه بادیان، شاهتره، ریشه شیرین بیان، انجیر، کشمش ، اسطوخدوس ، افتیمون ، لعاب تخم مرو، زرشک، ریشه ختمى و شربت بنفشه.

خلط دم

خلط دم نیاز به نضج ندارد و فقط وقتی که خون ، همراه خلط ‌های دیگری باشد، باید آن خلط‌ ها را به پختگی و نضج برساند. صفرا در سه روز، بلغم در نه روز و سودای خالص در پانزده روز به پختگی می رسند.

 تعریف ملین

دارویی است که مختصر نرمی به روده ها داده و موادی که قبلا توسط منضج ، کنده شده را، به بیرون هدایت می کند.

ملیّن‌های قندی: شکر تیغال، بیدخشت، شیرخشت، گزانگبین، گزعلفی، ترنجبین و شکرسرخ، گلقند.

ملیّن‌های روغنی: کرچک، زیتون، بادام شیرین، کتان، نارگیل، روغن یا کره گاو (نرم کننده معده و روده).

ملیّن‌های لعاب‌دار: پنیرک، ختمی، قدومه.

سایر ملین ها:

آب زردآلوی طبیعی، خاکشیر، اسفناج، انجیر خشک، گل محمدی، کاهو، توت، خیار، عرق بیدمشک، کرفس، کدو تنبل، آلبالو، انگور، بارهنگ، سرشیر، فرنجمشک، تخم شربتی، تخم ریحان، بالنگو.

شربت تمرهندی ملین طبع و دفع صفراست.

عناب ملین است، اگر آنرا با آب و یا شیر بجوشانید.

اسفرزه ملین قوی است و معمولا به عنوان ملین مکانیکی به همراه سایر ملین ها مانند برگ سنا، برای رفع یبوست ناشی از تنش زیاد و یا آرامش زیاد روده به کار می رود.

تعریف مسهل

مسهل کارش نرم کردن و یا لزج کردن اخلاط گوارشی به منظور تخلیه سریع آن از دستگاه گوارش می باشد. مسهل حضورش در دستگاه گوارش و حواشی آنست و  و مسهل اخلاط را از دسترس نیروهای بدن به سرعت دور می کند.

از ملین قوی تر بوده و اخلاطی که توسط منضج ، رها شده اند را به بیرون می راند. بدیهیست که دفع توسط مسهل ممکن است کمی با دل پیچه همراه باشد، که طبیعی است. از خواص مسهل، دور کردن حجم خون از اطراف گوارش شخص می باشد.

گیاهان مسهل

مسهل‌ها مانند: صبر زرد، سنا، فلوس و حنظل.

سنا مسهلی قوی برای دفع اخلاط صفراوی، بلغمی و سوداوی می باشد.

افتیمون و کمی عسل و کمتر از عسل نمک را با هم مخلوط کرده و به عنوان مسهل برای سرد مزاج ها  استفاده کنید.

مسهلی به نام ایارج فیقرا: در کتاب قانون گفته شده : مصطکی، دارچین، زعفران، اسارون، سنبل‌الطیب، حب‌ بلسان، عود بلسان و سلیخه به یک اندازه را جداگانه نرم کنید و دو برابر مجموع آنها صبر زرد پودر شده اضافه کنید، همه را در یک‌جا مخلوط نموده همراه آب عسل (واسه صفرا) و یا دم کرده ی افتیمون (سرد مزاج ها) روزی ۲بار هر بار یک قاشق مربا خوری.

سنا، سیاه‌ توسه، روبارب، صبرزرد و فلوس از دسته مسهل‌های آنتراکینونی ( آنتراکینون ها مسهل های قوی هستند و می توانند قسمت های فوقانی و تحتانی دستگاه گوارش تحریک کنند. این مواد باعث افزایش میزان مایع در روده بزرگ می شوند و همچنین در تحریک انقباضات روده بزرگ نقش دارند.) هستند که مصرف آن‌ها در کودکان ممنوع است (مگر در موارد خاص و با دوز دقیق، آن‌ هم صرفا با تجویز متخصص آکادمیک طب ایرانی).

 مسهل برای مزاج صفراوی ها (یعنی افراد دارای اخلاط گرم و خشک )

• کدو ( سرد و تر ) :اگر کدوی پخته را با شکر بخورید مسهل معتدلی است و اگر به آن تمرهندی بیفزایید مسهل صفرای سوخته است . ( خوردن کدو برای پیران و سرد مزاج ها مضر بوده و ضعف معده و روده می آورد و باعث نفخ و بی اشتهائی می گردد .)
  سدر ( کنار – سرد و خشک ) : خوردن دویست گرم میوه نارس کنار ، مسهل صفراست . ( خوردن سدر برای سرد مزاج ها مضر است .) عسل سدر هم بی تاثیر نیست .
  تاج ریزی ( سرد و خشک ) : خوردن میوه تاج ریزی ( روباس) مسهل کننده است .
  زرد آلو بدون تیزاب ( سرد و تر ) : خوردن پره زرد آلو و یا آب خیسانده آن، مسهل خون و کاهنده غلیان خون و رافع شدید کم خونی است. زیاد خوردن زردآلو نفاخ و مضر معده های ضعیف است و باید با شکر و عرق انیسون ( گرم و خشک ) خورد.

مسهل ترکیبی : گل ختمی ۵ گرم + گل پنیرک ۵ گرم + بادیان ۵ گرم + صندل ۵ گرم + پوست هلیله زرد ۱۰ گرم + گل بنفشه ۱۰ گرم + سپستان ۲۰ عدد + عناب ۲۰ عدد + تمرهندی ۱۰۰ گرم + مویز ۲۰۰ گرم + آلوچه خشک ۲۰۰ گرم، تمام مواد فوق را مخلوط کرده و به ده قسمت مساوی تقسیم نموده و هر قسمت را جوشانده و صبح و عصر با ۱۰ گرم ترنجبین شیره کشی کرده و مصرف شود .

سایر مسهل های ضد صفرا

افسنتین، صبر زرد، خربق (سیاه ) سقمونیا، هندوانه ابوجهل ، غاریقون ، ریوند، ایرسا، گل گندم (قنطریون ) هلیله ، بسفایج ، آب انار، پرسیاوشان ، کشمش کولیان ، گل سرخ ، مغز فلوس ، ترنجبین ، شیر خشت ، آلوچه خشکه ، گل گاوزبان ، اسفرزه ، تمرهندى ، آب کدو (هر یک به تنهائى بصورت دمنوش یا عرق آن ها و یا خوردنی مصرف شوند ).

مسهل برای دفع اخلاط لزج و بلغمی

• پرسیاوشان ( معتدل یا کمی خشک ) : نوشیدن دم کرده پرسیاوشان مسهل بلغم معده و روده ها است .
• هندوانه ابوجهل یا حنظل ( گرم و خشک ): خوردن آن مدر و مسهلی بسیار قوی است . (برای مصرف خوراکی یک یا دو گرم آنرا در کپسول خالی ریخته و بخورید . خوردن حنظل مضر گرم مزاج ها بوده و باید آنرا با کتیرا و یا نشاسته بخورند تا عوارض آن از بین برود و دانه کرچک از نظر مسهلی جانشین حنظل است. مصرف خوراکی آن باید زیر نظر پزشک باشد.)
• فلوس ( گرم و تر ): اگر ۵۰ گرم مغز فلوس را در نیم لیتر آب به مدت پانزده دقیقه بجوشانید و آب آنرا بخورید. مسهل بسیار قوی و خوبی است.
• کرچک ( گرم و خشک ): خوردن روغن کرچک مسهلی بسیار قوی است . (دانه های کرچک سمی است و در مصرف خوراکی آن باید دقت شود. خوردن کمی روغن کرچک، اشتها را از بین می برد و تهوع آور بوده  و آشفتگی می آورد پس باید آنرا با نعنا خورد ).
• شاطره ( گرم و خشک ): پنجاه گرم شاطره را در یک لیتر آب جوش دم کنید و بنوشید، مسهل اخلاط است .
• صبر زرد یا آلوئه ورا ( گرم و خشک ): خوردن حد مجاز صبر زرد مسهلی قوی برای اخراج اخلاط مختلف بدن می باشد . ( مصرف خوراکی صبر زرد خطرناک است و باید با احتیاط مصرف شود ).
• خار شتر ( گرم و تر ) : نوشیدن دم کرده شاخ و برگ خارشتر و یا عرق آن مسهل است .
• خیار خر ( خیلی گرم و خشک ): خوردن خیار خر برای گرم مزاج ها مضر و دارای عکس العمل شدید است و خوردن آن مسهل قوی است .
• سقمونیا ( خیلی گرم وخشک ): خوردن یک گرم سقمونیا مسهل سریع العملی است که به عنوان مسهلی قوی که در درمان انواع استسقاء از آن استفاده می شود .( خوردن زیاد سقمونیا قلب را اذیت کرده و مضر کلیه مخصوصا در گرم مزاج هاست و زنان حامله سقمونیا نخورند که ساقط جنین است).
• پیچک صحرائی ( گرم و خشک ): خوردن برگ پیچک صحرایی مسهل است .
• فرفیون ( خیلی گرم و خشک ): خوردن یک قطره فرفیون باز کننده کلیه رگها و مسهل خوبی برای بلغم لزج و صفرا است .( فرفیون گیاهی سمی است و مصرف خوراکی آن باید کم و با احتیاط باشد).
• فلوس ( گرم و تر ): خوردن فلوس مسهلی بسیار راحت و بدون عوارض است و به کندی اثر می بخشد. فلوس را با تمرهندی بخورید مسهل صفرای سوخته است و اگر با گیاه تربد بخورید مسهل بلغم و اگر با گیاه بسفایج ، عرق کاسنی و عرق شاطره بخورید مسهل سودا است.
• کنجد ( گرم و تر ): خوردن روغن کنجد مسهل است. ( کنجد دیر هضم است و در معده می ماند و برای رفع این مشکل بایستی با عسل و شکر خورده شود).
• گز انگبین ( گرم و خشک یا معتدل ): خوردن گز انگبین مسهل است.
• گلرنگ ( معتدل ): نوشیدن دم کرده گلرنگ مسهل است.
• سورنجان ( گرم و خشک ) : دو گرم سورنجان را ساییده و بخورید مسهل اقسام بلغم است و اخلاط لزج را از اعماق بدن خصوصا از مفاصل بیرون می کشد.

سایر مسهل های بلغم

عاقرقرحا، خیاردشتى (کمبیزه کور، یا قثاءالحمار) مقل، روغن کرچک ، تربد، غاریقون ، سورنجان ، فرفیون ، مغز تخم کاوشه، زنجبیل، آنزروت، ایرسا، شحم حنظل، تخم نیلوفر، دانه اسفند، بسفایج ، سیاه دانه، انغوره، پیاز سفید، انجره، شنبلیله، سقمونیا، جاوشیر، ریوند، عشبه.

مسهل برای دفع اخلاط سودا و خشک

برای دفع اخلاط سودا و خشک مصرف  ۵ گرم پودر افتیمون با یک لیوان سکنجبین عسلی است . این مسهل شب خورده شود و فردا شکم ۵ الی ۶ بار کار می کند و سودا به راحتی دفع می‌شود. البته شرط آن این است که قبلش منضجات سودا را خورده باشدکه علامت دفع سودا خارج شدن مدفوع سیاه رنگ است.

شربت مسهل براى سوداوى و مؤثر براى کار معده

 گل سرخ ، سنا، از هر کدام ۱۵ گرم ، گل بنفشه ۱۵ گرم ، تربد و افسنتین و غاریقون از هر کدام ۵ گرم ، مصطلکى ، تخم کشوث ، اسطوخدوس ، از هر کدام ۱۰ گرم ، سپستان و عناب از هر کدام ۲۰ دانه همه را نیم کوب کرده ۷ روز صبح ناشتا و عصر پس از جوشانیدن و صاف نمودن میل نمایند.

سایر  مسهل های  ضد سودا

 آویشن، شحم حنظل، بسفایج، اسطوخدوس، تخم کشوث، هلیله، غافث، فلفل سفید، کافشه، عشبه، افتیمون، سنا، پودینه کوهى.

مسهل عام و عمومی برای دفع اخلاط مزمن سه گانه بدن

• سنا ( مزاجش گرم و خشک ): روزی سه بار، هر بار یک قاشق مرباخوری برگ سنا را در یک لیوان آب جوش دم نموده و سپس صاف کرده و با یک قاشق مرباخوری پودر آنرا با یک قاشق ماست مخلوط کرده و میل شود.
• شکرسرخ ( مزاجش گرم و تر ): روزی سه بار، یک قاشق مرباخوری شکرسرخ تازه (بدون تغییر رنگ ) را در یک لیوان آب گرم حل کرده و میل شود .
• ختمی یا پنیرک کوچک ( مزاجش سرد و تر ): روزی سه بار ، هر بار یک قاشق مرباخوری پودر ختمی را دم کرده و پس از ۱۰ دقیقه با تنظیف پارچه ای آنرا صاف کرده و میل شود.
• اسفرزه ( مزاجش سرد و تر ): روزی سه بار، هر بار یک قاشق غذاخوری را در یک لیوان آب جوش ریخته و بعد از ده دقیقه آب و تفاله های آنرا صاف کرده با اندکی عسل میل شود .
• فلوس ( مزاجش گرم و تر ): روزی سه بار، هر بار یک قاشق مرباخوری (فقط) مغز فلوس را در یک لیوان آب جوش ریخته و بعد از ۱۵ دقیقه صاف کرده و همراه با اندکی عسل میل شود.
• هلیله زرد ( مزاجش سرد و خشک ): روزی سه بار، هر بار یک قاشق مرباخوری پودر پوست هلیله زرد را با اندکی عسل میل شود.
• خاکشیر ( مزاجش گرم و خشک ): روزی سه بار، هر بار یک قاشق غذا خوری را در یک لیوان آب جوش ریخته و پس از چند دقیقه میل شود.
• ترنجبین ( مزاجش گرم و تر ): روزی سه بار، هر بار یک قاشق غذاخوری را در یک لیوان آب جوش ریخته و پس از ده دقیقه سپس صاف کرده و میل شود.
• شیر خشت ( مزاجش معتدل و کمی گرم ): روزی سه بار، هر بار یک قاشق غذاخوری را در یک لیوان آب جوش ریخته و سپس صاف کرده و میل شود.
• بید خشت ( مزاجش سرد ): روزی سه بار، هر بار یک قاشق غذاخوری را در یک لیوان آب جوش ریخته و سپس صاف کرده و میل شود.
• انجیر ( مزاجش گرم و تر ): هر شب ۱۲ عدد انجیر میل شود و در صورت استفاده از انجیر خشک از چند ساعت قبل آنرا با آب جوش خیس کرده و مصرف شود.
• زیتون (مزاجش گرم و خشک ): هر روز صبح ده عدد زیتون بدون نمک میل شود.
• گلسرخ ( مزاجش سرد و کمی خشک ): روزی سه بار، هر بار یک قاشق مرباخوری گلسرخ را در یک لیوان آب جوش ( مثل چایی ) به مدت ۱۰ دقیقه دم نموده و سپس صاف کرده و با کمی عسل میل شود.
• صبر زرد یا آلوئه ورا ( مزاجش گرم و خشک – کمی سمی ): روزی یکبار یک گرم آنرا در کپسول ریخته و در ساعات مختلف روز میل شود.
• روغن بادام شیرین ( گرم و تر یا معتدل ): مسهل کامل سیستم گوارش است و می توان هر هشت تا بیست و چهار ساعت یک قاشق مربا خوری از آنرا میل کرد و اگر همراه با عسل هر دوازده ساعت یک قاشق مربا خوری میل شود، برای تقویت استخوان و مغز موثر است و نیز برای درمان یبوستی می توان از آن استفاده کرد.
• ۴۰گرم افتیمون ( گرم و خشک )را در ۲۵۰ گرم عسل پس از کوبیدن حل کرده روزى ۳ قاشق مرباخورى میل شود.
• سبوس، ملین و مسهل قوی، در تنظیم سیستم گوارشی و رفع یبوست هیچ ماده ای با قدرت سبوس برابری نمی کند.
• پودر مسهل عام آسان: ترکیب شده از یک قاشق سنا + یک قاشق گلسرخ + نصف قاشق شیرین بیان را صبح ناشتا در یک لیوان آب جوش دمکرده و صاف کرده با کمی عسل یا نبات میل شود و در صورتی که اسهال ایجاد شده بیش از سه بار در طول روز باشد بایستی مقدار ترکیب کمتر شوند و خواص درمانی آن هر چهار نوع خلط را از بدن پاکسازی نموده و به شکل اسهال خفیف از بدن دفع می شود .
• مسهل عام: ترنجبین ۵۰ گرم ، سقمونیا ۵ گرم ، ترنجبین را شیره کش کرده سمقونیا را به آن اضافه کرده صبح و عصر میل نمایند.
• سایر مسهل های عام: روغن بادام تلخ + بومادران + سنا + زیره + پوست سیاه توسه + بنفشه + گل بابونه + سیر + برگ نعناع + رازیانه + انیسون + ریشه شیرین بیان + هلیله زرد + هلیله سیاه + مغز بادام ایرانی + عسل + زنجبیل + پونه + خیار چنبر+ آب نارنج با عسل + اسطوخدوس + تمرهندی جایگزین آلوجات + کشمش سیاه.

نکات مهم در مورد مسهل ها

•  مسهل نباید قبل خواب مصرف شود
•  در صورت انسداد روده IBS هم مصرف نشود.
• افراد با مزاج خشک، دارای زخم روده یا ورم معده، افراد خیلی لاغر یا خیلی چاق،  زنان باردار، زنان در دوران قاعدگی و افراد حساس به مواد گفته شده از مصرف مسهل ها پرهیز کنند.
•  اگر سر درد دارید ، مسهل نخورید.
• پیران بایستی محدود و مقدار کم استفاده کنند.
• در مورد اطفال و نوزادان به علت اینکه بدن و مزاج نوزاد و کودک در نهایت لطافت است و در نتیجه اثر پذیری شدیدتری در برابر داروها دارند، استفاده از یکسری از مسهل ها ممنوع می باشد، چون بسیار خطرناک می باشند و حتی در مواردی با مرگ همراه  است.

منبع: تیم تولید محتوای طبایع