درمان سنتی

از علل تا درمان زکام و نزله سرد (قسمت دوم)

آشنایی با زکام و نزله سرد و راهکارهای درمانی آن در طب سنتی

دوستان عزیز، در پست قبل در رابطه با نزله و زکام گرم، ععل وقوع آن، پرهیزات و تدابیر درمانی آن در طب سنتی بحث کردیم، حال قصد داریم بخش دوم این پست را به نزله سرد و تدابیر درمانی آن اختصاص دهیم؛ در ادامه با ما همراه باشید:

مروری کلی بر مفهوم نزله و زکام

در منابع طب سنتی ایران، ماده‌ای که از دِماغ (مغز) به سمت پایین ریزش می‌نماید به دو دسته کلی تقسیم شده است:

  1. بخشی از ماده که به سمت بینی می‌آید زکام نامیده شده است.
  2. بقیه ماده را نزله نامیده‌اند. این ماده یا به سمت حلق آمده یا به اعضای مجاور دماغ (مغز) می‌ریزد و حتی ممکن است به نقاطی که دورترین فاصله را از دماغ (مغز) دارند منتقل شود.

ابوعلی سینا، حکیم بزرگ ایران زمین، در کتاب معروف خود، «قانون» به این موضوع اشاره داشته است: « نزله همچنین از طریق اعصاب به دورترین اعضاء می‌رود.

البته با دقت در منابع، این نکته روشن می‌شود که گاه زکام و نزله به جای یکدیگر نیز به کار رفته و مرز چندانی برای این دو قائل نبوده‌اند.

در ذکر علت زکام و نزله به این موضوع اشاره شده است: هر گاه رطوبت بسیار به سمت دماغ (مغز) بیاید اما دماغ (مغز) قادر به تجزیه و تحلیل مواد و استفاده از آن نباشد آن مواد به صورت زکام و نزله دفع می‌گردد. البته این در صورتی است که قوت دافعه دماغ (مغز) ضعیف و منافذ خروجی مسدود نباشد. در غیر این صورت مواد غلیظ در دماغ (مغز) انباشته می‌شود.

بیشتر بخوانید
از علل تا درمان زکام و نزله گرم (قسمت اول)

معادل دقیق نزله و زکام در طب کلاسیک چیست؟

زکام و نزله در طب سنتی طیف وسیعی از مفاهیم را شامل می‌شود و نمی‌توان برای آن یک معادل دقیق در طب کلاسیک درنظر گرفت. به نظر می‌رسد مواردی چون سرماخوردگی (Common Cold)، رینیت‌ها (Rhinitis)، سینوزیت‌ها (Sinusitis)، ترشحات پشت حلقی (Drip Nasal Post) و عوارضشان ارتباطی تنگاتنگ با زکام و نزله دارند.

البته این موارد، تنها بخشی از آن مفهوم را پوشش می‎دهند. زکام در طب کلاسیک به معنی التهاب بافت مخاطی بینی است.نزله نیز به صورتی که در طب سنتی ایران تعریف شده است در طب کلاسیک تعریف خاصی نداشته و مورد بحث قرار نگرفته است اما می‌توان سینوزیت‌های حاد و مزمن (Sinusitis Chronic and Acute) را در این محدوده مورد بررسی قرار داد.

معیارهای سنجش نزله سرد از نزله گرم چیست؟

ماده نزله و زکام براساس چند ویژگی قابل تقسیم‌بندی و افتراق است:

۱. قوام ترشحات (رقیق یا غلیظ بودن ترشحات)
۲. رنگ ترشحات (بی‌رنگ، سفید، خاکستری، زرد، سبز، و طیف‌های بینابینی)
۳. تأثیر حسی ترشحات بر مخاط حلق یا بینی (مانند سوزش و خارش و گزش در بینی و حلق)
۴. همراهی با نشانه‌های گرمی یا سردی در سر و صورت و چشم
۵. تغییرات صدا (خشونت صدا، گرفتگی صدا، تودماغی شدن صدا…)
۶. علایم سیستمیک (مانند تب)
۷. علائم ویژه دیگر در زبان، نبض و ادرار.

بیماران به‌شرط توجه و آگاهی از بدن خود، می‌توانند برخی از معیارهای بالا را تشخیص دهند و تا زمان مراجعه به طبیب، دست‌کم از درمان‌های گیاهی نادرست و زیان‌آور خودداری کنند.

 نزله سرد چه علائمی دارد؟

در کل، زکام و نزله به دو دسته سرد و گرم تقسیم می‌شود و شامل دو نوع ماده است:

  1. ماده گرم و رقیق: تیز، سوزاننده، تلخ یا ترش است.
  2. ماده سرد و غلیظ: شور، با طعم بد یا بدون طعم است.

علامت‌های نزله سرد، بیشتر با علائم مزمن شدن و عوارض سرماخوردگی مانند سینوزیت، برونشیت باکتریایی و… تطابق دارد و مهم‌ترین این علائم عبارتند از:

  • ترشحات غلیظ، لزج و چسبنده که به سختی از مجاری تنفسی جدا می‌شود
  • ترشحات اغلب سفید رنگ (کمتر به رنگ‌های زرد و سبز و تیره است)
  • احساس خستگی، کسالت و سنگینی در سر و بدن
  • گرفتگی بینی و صدای تودماغی همراه با کاهش حس بویایی و چشایی

نکته: در هر دو نوع زکام و نزله گرم و سرد، گرفتگی صدا وجود دارد؛ فرد تودماغی سخن می‌گوید و حس بویایی مختل می‌شود.

  • گاهی احساس بو و مزه عفونت و دود
  • سرفه‌های خلط دار، گاهی طول کشیده و پشت هم
  • عدم ایجاد خارش، سوزش و گزش در مخاط بینی، حلق و راه‌های هوایی
  • عدم یا کمتر دیده شدن علائمی مانند سرخی چشم و چهره و حرارت سر و بدن

بیشتر بخوانید
در دوران سرماخوردگی چی بخوریم بهتره؟

چرا دچار نزله یا زکام سرد می‌شویم؟

از علل بروز ترشحات پشت حلق سرد، ضعف هضم معده و ضعف قوای مغزی و ضعیف شدن بافت های ناحیه سر از جمله سینوس هاست که خود می‌تواند علل مختلفی داشته باشد. یکی از مهم ترین این علل، سرد و گرم شدن ناگهانی ناحیه سر است. این حالت معمولا زمانی رخ می دهد که فرد از حمام بیرون می آید و با سر خیس در معرض هوای خنک قرار می گیرد یا از هوای گرم بیرون به منزل می رسد و جلوی کولر می نشیند. قرار دادن سر در معرض جریان مستقیم هوا هنگام خواب نیز باعث ضعف ناحیه سر می شود.

علت و اسباب خارجی

عارض شدن سرمای شدید بر دماغ (مغز) و سرد شدن ناگهانی ناحیه سر: مانند قرار گیری در معرض سرمای هوا بلافاصله بعد از خروج از حموم یا ورزش کردن، قرار گیری در معرض باد کولر وقتی از هوای گرم بیرون به منزل ‎می‎رسید، قرار دادن سر در معرض جریان مستقیم هوا هنگام خواب، خونگیری زیاد از بدن.
این سرمای زیاد منافذ خروجی دماغ (مغز) را مسدود می‌کند؛ بخارات را متراکم و مجتمع می‌گرداند و موجب نزله می‌شود. همچنین غذایی که وارد دماغ (مغز) می‌گردد به علت سرمای عارضی، هضم و به صورت زکام و نزله دفع می‌شود.

علت و اسباب داخلی

  • برودت و سردی مزاج دماغ (مغز)
  • امتلای بدن و دماغ (مغز) از اخلاط بلغم و سودا

پرهیزات و خط قرمزهای نزله سرد

اگر تزشحات پشت حلق (نزله) سرد دارید، تا طی شدن زوند درمان، از این موارد پرهیز کنید:

  • پرخوری و زیاده روی در خوردن و آشامیدن
  • لبنیات سرد مانند ماست و دوغ، شیر سرد
  • نوشیدنی‌های گازدار، آب یخ، قهوه، نسکافه
  • غذاهای منجمد و سرد
  • میوه‌ها و سبزیجات سرد و رطوبت دار مانند خیار، گوجه، کاه.
  • غذاهای مولد سودا مانند عدس به صورت عدسی، بادمجان، پنیر کهنه، پنیر پیتزا و …
  • غذاهای خمیری و لزج مانند ماکارونی و پیتزا، لازانیا، سیب‌زمینی
  • رب گوجه و سس‌های سفید و قرمز فرآوری شده
  • نان بیات یا خمیر
  • مصرف ترشی‌ها به‌طور کلی و به‌ویژه سرکه، آبلیمو، و مرکبات ترش

تدابیر و توصیه‌های طب سنتی جهت بهبود و درمان نزله سرد

درمان در این نوع نزله، تا حد زیادی با نزله گرم متفاوت است و عموماً بر رقیق نمودن و دفع خلط غلیظ و همچنین رفع تنگی احتمالی راه‌های هوایی استوار است تا ترشحات در سینوس‌ها و راه‌های هوایی و بافت ریه حبس نشوند و عفونت احتمالی و انسداد را تشدید نکنند.
از تدابیر و داروهای مهمی که باعث پخته شدن خلط غلیظ و آمادگی آن برای دفع می‌شوند، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
  • سر و پاها پوشیده و در معرض هوا و سردی نباشد.
  • بعد حمام، ورزش و هنگام خواب، سرتان را با کلاه یا روسری بپوشانید.
  • پوشانیدن سر با کلاه گرم و حتی گرم نمودن آن با حوله گرم یا کیسه‌ای که در آن ارزن گرم‌شده ریخته باشند، مفید است.
  • از خواب زیاد به‌ویژه خواب وسط روز و پس از غذا و حمّام اجتناب گردد.
  • هنگام خواب از بالش کوتاه استفاده کنید.
  • مصرف سردیجات خصوصاً در شب هنگام را به حداقل ممکن برسانید یا در صورت شدت ترشحات، پرهیز کنید.
  • حرکت و ورزش اندام تحتانی مانند پیاده‌روی به دفع ترشحات شما کمک می‌کند.
  • از رفتن به حمام تا زمانی که علائم پخته شدن خلط و تسهیل دفع آن ظاهر نشده، اجتناب گردد. ولی پس از ظهور این علائم، رفتن به حمام، یاری‌گر درمان است.

دقت شود در مباحث پزشکی سنتی ایرانی، هر گاه بحث حمام مطرح می‌گردد، منظور حمام‌های قدیم است که فرد، دست‌کم نیم ساعت در فضای کاملاً گرم و مرطوب یا کاملاً خشک قرار گیرد تا رطوبت‌های اضافی بدن تحلیل رود. مصداق قابل تطابق امروزی چنین حمامی، استفاده از سونا می‌باشد.

  • اگر همراه نزله، بیمار مبتلا به تب هم باشد لازم است از استحمام خودداری نماید.
  • از خوردن آب به‌ویژه آب سرد جداً خودداری شود و در صورت تشنگی، مقداری آب گرم که با کمی گلاب و شکر یا عسل مخلوط شده، میل شود.
  • بخور سیاهدانه جهت نزله سرد مفید است.

بیشتر بخوانید
چرا دچار ریزش آب دهان در خواب می‌شویم؟

دمنوش‌های درمانی

۱) نوشیدن دمنوشی از شوید، بابونه، بومادران، آویشن و مرزنجوش. همچنین می‌توان از صاف‌کرده جوشانده این گیاهان، به‌صورت نیم‌گرم بر سر ریخت یا استنشاق نمود (هر ۶ ساعت، یک قاشق غذاخوری از مخلوط نیم‌کوب گیاهان بالا، در یک لیوان آب جوش، به مدت ۲۰ دقیقه دم شود و پس از صاف کردن استفاده گردد. بیماران کم‌اشتها و دچار ضعف می‌توانند یک قاشق مرباخوری عسل نیز به دمنوش صاف‌شده بیافزایند).

۲) خوردن جوشانده‌ای از زوفا، ریشه شیرین‌بیان و انجیر نیز جهت نرم کردن سینه و طبع مفید است (هر ۸ ساعت، یک قاشق غذاخوری از مخلوط نیم‌کوب داروها با ۵ عدد انجیر، در یک و نیم لیوان آب جوشانده شده، پس از صاف کردن، استفاده گردد).

۳) یک نوشیدنی دلچسب، با خاصیت درمانی چون شربت رقیق عسل و آب جوش همراه کمی دارچین نیز می‌تواند به روند درمان شتاب ببخشد.

غذاهای مفید

۱) غذاهای سبک میل شود. سوپ یا آش رقیقی از گندم، جو، شلغم، زردک یا هویج، سیر و پیاز، مرزه، آویشن و کمی رازیانه (ترجیحاً بدون گوشت) در چنین مواردی، پیشنهاد خوبی است. مصرف گوشت باید اندک باشد و در صورت تمایل، به سینه یا بال پوست‌گرفته مرغ محدود شود.

۲) یک پیشنهاد خوب دیگر به‌ویژه برای رفع ضعف و تقویت عمومی بدن، حریره‌ای از سبوس گندم، مغز بادام و عسل است که می‌تواند روزی یک یا دو بار میل شود.

۳) آبگوشت با مرغ و بلدرچین و زعفران و گلاب و دارچین و تاس کباب به و سیب  غذای مناسبی برای شماست.

۴) میوه و میان وعده مناسب شما بادام، مویز، فندق و سیب و به و گلابی است.

۵) برای صبحانه هم شله زرد، فرنی، حریره بادام و شیربرنج گزینه‌های خوبی هستند.

۶) با عصاره آلوی خیس کرده روزی ۳ بار قرقره کنند.

برای رفع گرفتگی بینی ناشی از نزله سرد، چه کنیم؟

جهت رفع گرفتگی بینی، کاربست تدابیر زیر، مفید خواهد بود

۱) روغن‌های محلّل مانند روغن مرزنجوش، بابونه و شوید در بینی بچکانند و حتی در برخی منابع چون «قانون» اشاره شده که بدن و به‌ویژه دست و پاها، اطراف ناف و نشیمن‌گاه را با این روغن‌ها روغن‌مالی نمایند.

۲) یا قطره‌ای از روغن بابونه و انیسون را در بینی بچکانید.

۳)مقدار مساوی بابونه و گل ختمی را مخلوط کرده و دو قاشق غذاخوری از آن را داخل یک لیتر (۴ لیوان) آب ریخته و به مدت ۱۵ دقیقه بجوشانید. به فاصله حدود ۳۰ سانتی متری از آن بایستید و تنفس کنید، ترجیحاً وقتی از این بخور استفاده می‌کنید، یک پارچه رو سرخود بیندازید و حدود یک ربع هوای حاصله از بخور را تنفس کنید.

بخور دادن

۴) سپس یک چهارم قاشق چایخوری نمک را در این آب ریخته و حل کنید و با سرنگ یا به وسیله دست خود این آب را از راه بینی به داخل کشیده و سپس مجدد از راه بینی یا حلق این آب را بیرون بریزید.

۵) بینی و سینوس های خود را با آب نمک گرم روزی دو تا سه بار شستشو دهید و تا دو هفته آن را ادامه دهید. برای این کار، یک لیوان کوچک آب جوشیده را کنار بگذارید تا از حرارت افتاده و ولرم شود، طوری که دست را نسوزاند اما هنوز هم به دمای محیط نرسیده باشد.

تدابیر رفع سینوزیت و نزله سرد در کودکان

اکثر کودکان مبتلا به سینوزیت و نزله سرد، به سختی دارو می‌خورند، در این موارد، اقدامات زیر را به کار ببندید که به آماده کردن و دفع خلط و رفع علائم، کمک زیادی می‌کند:

  • پوشاندن سر و پاها بعد از حمام و هنگام خواب
  • بخور بابونه و گل خطمی (ظرف را از روی حرارت بردارید و بخور انجام شود روزی دو تا سه بار)
  • روغن مالی ناحیه سر، دست و پاها با روغن بابونه

نزله سرد در کودکان

حرف پایانی…

نزله و زکام چه نوع گرم و چه نوع سرد آن را جدی بگیرید چرا که می‌تواند موجبات امراض چشم، گوش، درد معده، گرسنگی مفرط، اسهال، زخم گوارشی، عفونت ریه، ورم روده یا قولنج یا کولیت التهابی را فراهم آورد. بیماران به‌شرط توجه و آگاهی از بدن خود، می‌توانند برخی از معیارهای بالا را تشخیص دهند و تا زمان مراجعه به طبیب، دست‌کم از درمان‌های گیاهی نادرست و زیان‌آور خودداری کنند.

درحال ارسال
امتیاز دهی کاربران
۴ (۲ رای)
منبع
دکتر ناصر رضایی پوردکتر رقیه فاریابی

مشاوره دکتر طبایع

همراهان گرامی طبایع می توانند برای تشخیص مزاج و انجام مشاوره تخصصی به لینک زیر مراجعه نمایند...

ورود به سامانه

فروشگاه محصولات سالم

برای خرید محصولات سالم و طبیعی طب سنتی به فروشگاه کنجد زیر نظر سایت طبایع مراجعه نمایید...

فروشگاه کنجد

اپلیکیشن جامع طبایع

برنامه موبایل اندروید طبایع با امکانات بسیار آماده شد! جهت آشنایی با اپلیکیشن و دانلود به لینک زیر بروید...

دانلود برنامه
درحال ارسال
امتیاز دهی کاربران
4 (2 رای)

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *